Açık Kaynak Yazılım Projelerini Sürdürme Rehberi: Uzun Ömürlü ve Başarılı Projeler İçin Stratejiler
Giriş: Açık Kaynak Projelerinin Kalbi – Sürdürülebilirlik
Açık kaynak (open-source) yazılım, modern teknoloji dünyasının temel taşlarından biridir. İnternet altyapısından mobil uygulamalara, yapay zeka kütüphanelerinden işletim sistemlerine kadar sayısız alanda açık kaynak çözümler kullanılmaktadır. Bu projeler, şeffaflık, işbirliği ve erişilebilirlik ilkeleri üzerine kuruludur ve dünya genelindeki geliştiricilerin kolektif çabalarıyla hayat bulur. Ancak bir açık kaynak projesini başlatmak kadar, onu uzun vadede canlı, güncel ve güvenli tutmak da büyük bir zorluktur. “Sürdürme” (maintenance) kavramı, bir projenin yaşam döngüsü boyunca karşılaşılan hataları gidermek, yeni özellikler eklemek, güvenlik açıklarını kapatmak, performansı optimize etmek ve en önemlisi topluluğunu yönetmek gibi tüm faaliyetleri kapsar.
Açık kaynak projelerini sürdürmek, geleneksel kurumsal yazılım projelerinden farklı dinamiklere sahiptir. Genellikle gönüllülük esasına dayanan bu projeler, sınırlı finansal kaynaklar, dağınık coğrafi ekipler, farklı motivasyonlara sahip katkıda bulunanlar ve yoğun bir bilgi akışı gibi benzersiz zorluklarla karşılaşır. Bir projenin aktif olarak sürdürülmemesi, zamanla güncelliğini yitirmesine, güvenlik açıkları barındırmasına, kullanıcı ve geliştirici ilgisini kaybetmesine ve nihayetinde “terk edilmiş” bir proje haline gelmesine yol açabilir. Bu makale, açık kaynak yazılım projelerinin nasıl etkili bir şekilde sürdürüleceğine dair kapsamlı bir rehber sunarak, projenizin uzun ömürlü ve başarılı olmasını sağlayacak stratejileri ve en iyi uygulamaları ele alacaktır.
Topluluk Yönetimi: Projenin Sosyal Dokusu
Açık kaynak projelerinin en değerli varlığı, etrafında oluşan canlı topluluktur. Bir projenin başarısı ve sürdürülebilirliği, büyük ölçüde bu topluluğun ne kadar iyi yönetildiğine, ne kadar kapsayıcı olduğuna ve ne kadar aktif katkıda bulunduğuna bağlıdır. Etkili topluluk yönetimi, hem mevcut katkıda bulunanları elde tutmak hem de yeni yetenekleri çekmek için hayati öneme sahiptir.
Etkili İletişim Kanalları ve Şeffaflık
Açık ve şeffaf iletişim, sağlıklı bir topluluğun temelidir. Projenin geliştiricileri, kullanıcıları ve diğer paydaşları arasında düzenli ve anlaşılır bir bilgi akışı sağlanmalıdır.
* GitHub Issues ve Discussions: Bu platformlar, hata raporları, özellik istekleri ve genel tartışmalar için birincil kanallardır. Sorunların ve tartışmaların düzenli olarak takip edilmesi, yanıtlanması ve çözüme ulaştırılması projenin canlılığını gösterir. Discussions özelliği, daha genel konuları, fikir alışverişlerini ve yol haritası tartışmalarını Issues‘dan ayırarak daha düzenli bir ortam sunar.
* Discord, Slack veya Matrix: Gerçek zamanlı iletişim için bu araçlar oldukça faydalıdır. Geliştiricilerin hızlı soru-cevap yapabileceği, anlık sorunları tartışabileceği ve sosyal bağlar kurabileceği alanlar sağlar.
* Mailing Listeleri veya Forumlar: Daha resmi duyurular, önemli kararların tartışılması ve arşivlenebilir iletişimler için kullanılabilir.
* Yanıt Süreleri ve Beklentilerin Yönetimi: Gelen sorulara, hata raporlarına ve çekme isteklerine makul sürelerde yanıt vermek, topluluğun değerli hissetmesini sağlar. Yanıt verilemeyecek durumlarda dahi, “inceleniyor” veya “biraz zaman alacak” gibi geri bildirimler vermek, belirsizliği azaltır.
Katkı Rehberleri ve Davranış Kuralları
Yeni katkıda bulunanların projeye dahil olmasını kolaylaştırmak ve topluluk içinde olumlu bir ortam sağlamak için açık ve erişilebilir rehberler oluşturulmalıdır.
* CONTRIBUTING.md: Bu dosya, projeye nasıl katkıda bulunulacağına dair adım adım talimatlar içermelidir. Kod standartları, test yazma gereksinimleri, çekme isteği (PR) gönderme süreci ve dokümantasyon kuralları gibi bilgiler burada yer almalıdır. İyi yazılmış bir CONTRIBUTING.md dosyası, yeni geliştiricilerin ilk katkılarını yaparken karşılaştıkları engelleri azaltır.
* CODE_OF_CONDUCT.md (Davranış Kuralları): Bu belge, topluluk üyelerinden beklenen davranış standartlarını belirler. Saygılı ve kapsayıcı bir ortamın teşvik edilmesi, tacizin önlenmesi ve anlaşmazlıkların nasıl ele alınacağına dair yönergeler sunar. Bu kurallar, herkesin kendini güvende ve değerli hissettiği bir ortam yaratmak için esastır.
* “Good First Issue” Etiketleri: Yeni başlayanlar için uygun, daha küçük ve yönetilebilir görevleri good first issue veya beginner-friendly gibi etiketlerle işaretlemek, projeye ilk kez katkıda bulunacak kişileri teşvik eder.
Çatışma Çözümü ve Moderasyon
Herhangi bir toplulukta anlaşmazlıklar kaçınılmazdır. Önemli olan, bu çatışmaları yapıcı bir şekilde ele almaktır.
* Tarafsızlık ve Adalet: Moderatörler veya proje liderleri, anlaşmazlıklara tarafsız bir şekilde yaklaşmalı ve davranış kurallarını adil bir şekilde uygulamalıdır.
* Açık Tartışma ve Uzlaşma: Çatışmaların açıkça konuşulduğu, farklı bakış açılarının dinlendiği ve uzlaşma arayışlarının teşvik edildiği bir ortam yaratılmalıdır.
* Gerektiğinde Müdahale: Zararlı veya yıkıcı davranışlar sergileyen kişilere karşı hızlı ve kararlı bir şekilde müdahale edilmelidir.
Katkıların Tanınması ve Teşekkür
Gönüllü katkıda bulunanların motivasyonunu sürdürmek için çabalarının takdir edildiğini hissetmeleri önemlidir.
* Herkese Açık Teşekkürler: Çekme istekleri birleştirildiğinde veya bir hata düzeltildiğinde, katkıda bulunana açıkça teşekkür edilmelidir.
* Katkıda Bulunanlar Listesi: Projenin README.md dosyasında veya özel bir AUTHORS.md dosyasında tüm katkıda bulunanların listesini tutmak, onların emeğini onurlandırmanın güzel bir yoludur.
* Öne Çıkarma: Düzenli ve önemli katkılarda bulunan kişileri topluluk içinde öne çıkarmak, onları motive eder ve başkalarına örnek teşkil eder.
Kod Tabanı Yönetimi: Projenin Teknik Omurgası
Bir açık kaynak projesinin teknik kalitesi, onun uzun vadeli başarısının temelini oluşturur. İyi yönetilen bir kod tabanı, yeni özelliklerin eklenmesini kolaylaştırır, hataların ayıklanmasını hızlandırır ve güvenlik açıklarının oluşmasını engeller.
Kod Kalitesi ve Standartları
Tutarlı ve yüksek kaliteli kod, projenin sürdürülebilirliği için hayati öneme sahiptir.
* Stil Rehberleri: Proje için açıkça tanımlanmış kodlama stil rehberleri (örneğin, Python için PEP 8, JavaScript için Airbnb Style Guide) olmalıdır. Bu rehberler, kodun okunabilirliğini ve tutarlılığını sağlar.
* Linters ve Formatters: ESLint, Prettier, Black, Flake8 gibi araçlar, kodlama standartlarının otomatik olarak uygulanmasına yardımcı olur. Bu araçlar, kod incelemelerinde stil tartışmalarına harcanan zamanı azaltır ve geliştiricilerin daha önemli konulara odaklanmasını sağlar.
* Kod İncelemeleri (Code Reviews): Her çekme isteği, bir veya daha fazla deneyimli geliştirici tarafından incelenmelidir. Kod incelemeleri, hataların erken aşamada tespit edilmesini, kod kalitesinin artırılmasını ve bilgi paylaşımını teşvik eder.
* Otomatik Testler: Birim testleri, entegrasyon testleri ve uçtan uca (end-to-end) testler, kod tabanının doğru çalıştığını ve yeni değişikliklerin mevcut işlevselliği bozmadığını garanti eder. Kapsamlı test süitleri, güvenle değişiklik yapılmasına olanak tanır.
Versiyon Kontrolü ve Dağıtım Stratejileri
Git gibi versiyon kontrol sistemleri, açık kaynak geliştirmenin olmazsa olmazıdır. Etkili bir versiyon kontrol stratejisi, işbirliğini kolaylaştırır ve kod tabanının düzenini sağlar.
* Git Kullanımı: Anlamlı commit mesajları yazmak, küçük ve odaklanmış commit’ler yapmak, geçmişi anlaşılır kılar.
* Dallanma Stratejileri (Branching Strategies): Git Flow veya GitHub Flow gibi iyi tanımlanmış dallanma stratejileri kullanmak, geliştirme, özellik ekleme ve hata düzeltme süreçlerini düzenler. main (veya master) dalının her zaman kararlı ve üretime hazır olması hedeflenmelidir.
* Çekme İsteği (Pull Request) Süreçleri: Her yeni özellik veya hata düzeltmesi, bir çekme isteği aracılığıyla ana dala birleştirilmelidir. Bu, kod incelemelerini ve otomatik testleri tetiklemek için bir fırsat sunar.
Kapsamlı ve Güncel Dokümantasyon
Dokümantasyon, bir projenin kullanıcıları ve geliştiricileri için hayati bir kılavuzdur.
* Kullanıcı Dokümantasyonu: README.md dosyası, projenin ne olduğunu, nasıl kurulduğunu, nasıl kullanıldığını ve temel özelliklerini açıkça belirtmelidir. Daha kapsamlı kullanıcı kılavuzları, API referansları ve öğreticiler (tutorials) projenin Wiki’sinde veya ayrı bir dokümantasyon sitesinde barındırılabilir.
* Geliştirici Dokümantasyonu: Projenin mimarisi, tasarım kararları, geliştirme ortamının nasıl kurulacağı, testlerin nasıl çalıştırılacağı ve katkıda bulunma süreci hakkında bilgi içermelidir. Bu, yeni geliştiricilerin projeye hızla adapte olmasına yardımcı olur.
* Güncel Tutma: Dokümantasyon, kod tabanındaki değişikliklerle birlikte düzenli olarak güncellenmelidir. Eskimiş dokümantasyon, kullanıcılar ve geliştiriciler için kafa karıştırıcı ve sinir bozucu olabilir.
Bağımlılık Yönetimi ve Güvenlik
Çoğu modern yazılım projesi, çok sayıda üçüncü taraf kütüphane ve çerçeveye bağımlıdır. Bu bağımlılıkların yönetimi, hem işlevsellik hem de güvenlik açısından kritiktir.
* Düzenli Güncellemeler: Bağımlılıklar, yeni özelliklerden faydalanmak ve bilinen güvenlik açıklarını kapatmak için düzenli olarak güncellenmelidir. Otomatik araçlar (örneğin Dependabot, Renovate) bu süreci kolaylaştırabilir.
* Güvenlik Açığı Taramaları: Bağımlılıklardaki bilinen güvenlik açıklarını tespit etmek için Snyk, OWASP Dependency-Check gibi araçlar kullanılmalıdır. Bu taramalar CI/CD boru hatlarına entegre edilebilir.
* Bağımlılık Kilit Dosyaları: package-lock.json, yarn.lock, Gemfile.lock, requirements.txt gibi dosyalar, bağımlılıkların tam sürümlerini sabitleyerek tutarlı derlemeler sağlar.
Sürüm Yönetimi ve Yayın Süreçleri
Kullanıcılara ve diğer geliştiricilere projenin gelişimini bildirmek için düzenli ve tutarlı yayınlar yapmak önemlidir.
* Anlamsal Versiyonlama (Semantic Versioning – SemVer): MAJOR.MINOR.PATCH formatını kullanarak sürümleri yönetmek, kullanıcıların ve bağımlı projelerin değişikliklerin kapsamını anlamasına yardımcı olur.
* Şeffaf Yayın Döngüleri: Kullanıcıların yeni özellikler ve hata düzeltmeleri hakkında ne zaman beklenti içinde olacaklarını bilmeleri için açık bir yayın takvimi veya döngüsü belirlemek faydalıdır.
* Sürüm Notları (Changelogs): Her yeni sürümle birlikte, yapılan değişiklikleri, yeni özellikleri, hata düzeltmelerini ve bilinen sorunları açıklayan ayrıntılı sürüm notları yayınlanmalıdır. Bu notlar, kullanıcıların ve geliştiricilerin güncellemeleri anlamasına yardımcı olur.
Sorun ve Çekme İsteği (Issue & PR) Yönetimi: İş Akışının Düzenlenmesi
Açık kaynak projelerinde sorunlar (bug reports) ve çekme istekleri (pull requests), projenin gelişiminin ana itici güçleridir. Bu akışı etkili bir şekilde yönetmek, projenin hızlı ve düzenli bir şekilde ilerlemesini sağlar.
Etkili Triage Süreçleri
Gelen sorunların ve çekme isteklerinin doğru bir şekilde sınıflandırılması ve önceliklendirilmesi, projenin gelişimini hızlandırır.
* Önceliklendirme ve Kategorilendirme: Gelen her issue veya PR, aciliyetine, önemine ve karmaşıklığına göre etiketlenmelidir (örneğin, bug, feature, enhancement, critical, `low priority).
* Sorun ve PR Şablonları: Kullanıcıların ve katkıda bulunanların belirli bir formatta bilgi sağlamasını sağlamak için şablonlar (.github/ISSUE_TEMPLATE, .github/PULL_REQUEST_TEMPLATE) kullanılmalıdır. Bu, gerekli bilgilerin eksiksiz alınmasını sağlar ve triage sürecini kolaylaştırır.
* Tekrarlayan Sorunları Kapatma: Daha önce rapor edilmiş veya düzeltilmiş sorunlar, ilgili issue‘ya yönlendirilerek kapatılmalıdır.
Yanıt Süreleri ve Takip
Sorunlara ve çekme isteklerine hızlı ve düzenli geri bildirim sağlamak, topluluğun katılımını teşvik eder.
* Hızlı Geri Bildirim: Yeni gelen issue‘lara veya PR‘lara mümkün olan en kısa sürede ilk yanıtı vermek, gönderenin çabasını takdir ettiğinizi gösterir.
* Güncelliğini Yitirmiş Sorunları Kapatma: Uzun süre aktif olmayan veya yanıt bekleyen sorunlar, belirli bir süre sonra otomatik olarak kapatılabilir. Bu, proje yöneticilerinin odaklanmasını sağlar ve “çöp” birikmesini önler. Stale bot gibi otomasyon araçları bu konuda yardımcı olabilir.
* Takip ve İlerleme: Önemli sorunların veya çekme isteklerinin durumu düzenli olarak güncellenmelidir. Geliştiriciler, bir issue üzerinde çalışmaya başladıklarında bunu belirtmeli veya bir PR‘ın inceleme sürecindeki aşamalarını yansıtmalıdır.
Proje Sağlığı ve Uzun Ömürlülük: Geleceği Güvence Altına Alma
Bir açık kaynak projesinin sadece bugün değil, yıllar sonra da varlığını sürdürebilmesi için uzun vadeli stratejiler geliştirmek gerekir.
“Bus Factor”ı Azaltma ve Bilgi Paylaşımı
“Bus factor” (otobüs faktörü), bir projenin ne kadar az sayıda kilit kişiye bağımlı olduğunu ölçen bir kavramdır. Eğer projenin önemli bir kısmı, tek bir kişinin ayrılmasıyla (veya bir otobüs kazasıyla!) durma noktasına geliyorsa, “bus factor” düşüktür ve bu bir risktir.
* Bilgi Aktarımı: Kritik bilginin (mimari kararlar, karmaşık kod bölümleri, dağıtım süreçleri) belgelenmesi ve birden fazla kişiye aktarılması sağlanmalıdır.
* Sorumluluk Paylaşımı: Kritik görevler ve yetkiler birden fazla kişiye dağıtılmalıdır. Tek bir kişinin tüm önemli kararları alması veya tüm kritik kodları yazması engellenmelidir.
* Kod İncelemeleri: Düzenli kod incelemeleri, başkalarının kod tabanını anlamasına ve bilgi paylaşımına yardımcı olur.
Mirascı Planlaması ve Yeni Sürdürücüleri Yetiştirme
Projenin geleceği için yeni sürdürücüler (maintainers) yetiştirmek ve yetkilendirmek esastır.
* Potansiyel Liderleri Belirleme: Topluluk içinde sürekli ve kaliteli katkılarda bulunan, liderlik potansiyeli gösteren kişileri belirleyin.
* Mentorluk: Deneyimli sürdürücüler, yeni potansiyel liderlere mentorluk yaparak onlara projenin iç işleyişini, karar alma süreçlerini ve topluluk dinamiklerini öğretmelidir.
* Yetki Devri: Zamanla, yeni sürdürücülere daha fazla yetki ve sorumluluk devredilmelidir. Bu, projenin tek bir kişiye veya küçük bir gruba bağımlılığını azaltır.
Tükenmişliği Önleme ve İş Yükü Paylaşımı
Açık kaynak projelerinde sürdürücülerin ve aktif katkıda bulunanların tükenmişlik yaşaması yaygın bir sorundur.
* Gerçekçi Beklentiler: Sürdürücülerin kendilerine ve topluluğa karşı gerçekçi beklentiler belirlemesi önemlidir. Her isteğe anında yanıt vermek veya her özelliği hemen uygulamak mümkün değildir.
* Dinlenme ve Mola: Sürdürücülerin düzenli olarak mola vermesi ve dinlenmesi teşvik edilmelidir. Açık kaynak, bir maratondur, sprint değil.
* İş Yükü Paylaşımı: Görevlerin topluluk içinde adil bir şekilde dağıtılması, tek bir kişinin aşırı yüklenmesini önler. Otomasyon araçları da tekrarlayan görevleri üstlenerek iş yükünü hafifletebilir.
Finansal Sürdürülebilirlik ve Destek Modelleri
Gönüllülük esaslı olsa da, açık kaynak projelerinin sunucu maliyetleri, araç abonelikleri veya geliştiricilerin zamanını finanse etmek için maddi kaynaklara ihtiyacı olabilir.
* Bağış Platformları: GitHub Sponsors, Open Collective, Patreon gibi platformlar aracılığıyla topluluktan veya şirketlerden bağış toplamak.
* Kurumsal Sponsorluklar: Projenin önemli olduğu şirketlerden sponsorluk almak.
* Hibeler: Open Technology Fund, NLnet Foundation gibi kuruluşlardan açık kaynak projelerine yönelik hibeler için başvurmak.
* Destek ve Danışmanlık Hizmetleri: Proje etrafında ticari bir ekosistem oluşturarak, profesyonel destek veya danışmanlık hizmetleri sunmak.
Güvenlik Politikaları ve Hızlı Yanıt
Güvenlik, herhangi bir yazılım projesi için kritik öneme sahiptir, açık kaynak projeleri de istisna değildir.
* SECURITY.md Dosyası: Bu dosya, güvenlik açıklarının nasıl bildirileceğine dair talimatları içermelidir. Güvenlik araştırmacılarının bulgularını sorumlu bir şekilde ifşa etmeleri için bir yol haritası sunar.
* Güvenlik Açıkları İçin Hızlı Müdahale Planları: Bir güvenlik açığı bildirildiğinde, hızlı bir şekilde değerlendirmek, düzeltmek ve yamayı yayınlamak için bir plan olmalıdır.
* Özel Güvenlik Danışmanları: Gerekirse, güvenlik konusunda uzmanlaşmış kişilerden veya kuruluşlardan destek alınabilir.
Yasal Konular ve Lisanslama
Açık kaynak projeleri, yasal uyumluluk açısından da dikkatli yönetilmelidir.
* Doğru Lisans Seçimi: Projenin amacına ve topluluğun beklentilerine uygun bir açık kaynak lisansı (örneğin, MIT, Apache 2.0, GPLv3) seçilmelidir. Lisans, kodun nasıl kullanılabileceğini, dağıtılabileceğini ve değiştirilebileceğini belirler.
* Lisansın Belirtilmesi: Projenin her yerinde (README, kod dosyaları, dokümantasyon) lisansın açıkça belirtilmesi önemlidir.
* Yasal Uyumluluk: Projenin kullandığı tüm bağımlılıkların lisanslarıyla uyumlu olduğundan emin olunmalıdır.
Araçlar ve Otomasyon: Verimliliği Artırma
Tekrarlayan görevleri otomatikleştirmek ve modern geliştirme araçlarını kullanmak, sürdürücülerin zamanını serbest bırakır ve projenin verimliliğini artırır.
CI/CD Boru Hatları (Sürekli Entegrasyon/Sürekli Dağıtım)
CI/CD, kod değişikliklerinin otomatik olarak test edilmesini, derlenmesini ve dağıtılmasını sağlar.
* GitHub Actions, GitLab CI, Jenkins: Bu platformlar, her çekme isteği veya ana dala yapılan her commit için otomatik testleri, kod kalitesi kontrollerini ve derleme süreçlerini çalıştırabilir.
* Otomatik Test ve Dağıtım: CI/CD boru hatları, testlerin otomatik olarak çalıştırılmasını, dokümantasyonun oluşturulmasını ve hatta yeni sürümlerin otomatik olarak yayınlanmasını sağlayabilir.
Kod Kalitesi ve Güvenlik Araçları
Otomatik araçlar, kod kalitesini ve güvenliğini sürekli olarak izlemeye yardımcı olur.
* Statik Kod Analizcileri: SonarQube, Bandit (Python için), ESLint (JavaScript için) gibi araçlar, kod tabanındaki potansiyel hataları, güvenlik açıklarını ve stil ihlallerini otomatik olarak tespit eder.
* Güvenlik Tarayıcıları: Bağımlılık tarayıcıları (Dependabot, Snyk) ve uygulama güvenlik tarayıcıları (SAST/DAST araçları), bilinen güvenlik açıklarını bulmaya yardımcı olur.
Botlar ve Entegrasyonlar
GitHub ve diğer platformlar için geliştirilen botlar, birçok yönetim görevini otomatikleştirebilir.
* Stale Bot: Belirli bir süre aktif olmayan sorunları veya çekme isteklerini otomatik olarak kapatır.
* Label Bot: Belirli anahtar kelimelere veya dosya değişikliklerine göre sorunlara ve çekme isteklerine otomatik olarak etiket atar.
* Otomatik Karşılama Botları: Yeni katkıda bulunanlara otomatik hoş geldin mesajları göndererek onları projeye dahil eder.
* Proje Yönetimi Entegrasyonları: GitHub Projects, Jira veya Trello gibi proje yönetim araçlarını doğrudan GitHub ile entegre etmek, iş akışını tek bir yerden yönetmeyi kolaylaştırır.
Sonuç: Açık Kaynak Bir Yolculuktur
Açık kaynak yazılım projelerini sürdürmek, sürekli bir öğrenme, adaptasyon ve işbirliği yolculuğudur. Bu, sadece kod yazmaktan ibaret değildir; aynı zamanda canlı bir topluluk inşa etmek, şeffaf süreçler oluşturmak ve projenin uzun vadeli sağlığını güvence altına almak demektir. Makalede ele alınan topluluk yönetimi, kod tabanı yönetimi, sorun ve çekme isteği yönetimi, proje sağlığı ve otomasyon stratejileri, bir açık kaynak projesinin başarılı bir şekilde sürdürülmesi için temel direklerdir.
Unutulmamalıdır ki, her proje benzersizdir ve bu stratejilerin her biri projenin özel ihtiyaçlarına göre uyarlanmalıdır. Esneklik, açıklık ve sürekli gelişim felsefesi, açık kaynak ekosisteminin ruhunu yansıtır. Sürdürücüler, bu ilkeleri benimseyerek ve topluluklarıyla birlikte çalışarak, sadece yazılım ürünleri değil, aynı zamanda teknoloji dünyasına değer katan, ilham veren ve geleceği şekillendiren kalıcı miraslar inşa ederler. Açık kaynak, yalnızca bir geliştirme modeli değil, aynı zamanda kolektif zekanın ve işbirliğinin gücünü gösteren bir felsefedir ve bu felsefeyi sürdürmek, hepimizin sorumluluğudur.