Linux’un karma\u015f\u0131k dosya sistemi, ba\u015flang\u0131\u00e7ta g\u00f6z korkutucu g\u00f6r\u00fcnebilir. Peki ya bu derinliklere dal\u0131p neler bulabilece\u011finizi ke\u015ffetmeye ne dersiniz? Bu hafta sonu, Linux’un k\u00f6k dizininden ba\u015flayarak, sistemin kalbine do\u011fru bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131m. Amac\u0131m, sadece dosya ve klas\u00f6rlerin yap\u0131s\u0131n\u0131 anlamak de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bu yap\u0131n\u0131n ard\u0131ndaki mant\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u00f6zmek ve g\u00fcnl\u00fck sistem y\u00f6netiminde bize nas\u0131l yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6rmekti. \u00d6zellikle, bir geli\u015ftirici veya sistem y\u00f6neticisi olarak s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorunlara bu ke\u015fiflerin nas\u0131l \u0131\u015f\u0131k tutabilece\u011fini merak ediyordum. Gelin, bu heyecan verici yolculukta neler \u00f6\u011frendi\u011fime birlikte g\u00f6z atal\u0131m.<\/p>\n
Linux’un dosya sistemi, i\u015fletim sisteminin temel ta\u015f\u0131d\u0131r ve her \u015feyin organize edildi\u011fi hiyerar\u015fik bir yap\u0131d\u0131r. Her dosya ve dizinin belirli bir amac\u0131 ve konumu vard\u0131r. Bu yap\u0131y\u0131 anlamak, sistemde gezinmeyi, programlar\u0131 kurmay\u0131, yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131 d\u00fczenlemeyi ve hatta sorun gidermeyi \u00e7ok daha kolay hale getirir. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki, bir k\u00fct\u00fcphaneye girdiniz ve kitaplar\u0131n rastgele yerle\u015ftirildi\u011fini fark ettiniz; arad\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 bulmak imkans\u0131z olurdu. Linux dosya sistemi de tam olarak bu k\u00fct\u00fcphane d\u00fczeni gibi i\u015fler. K\u00f6k dizin (\/) en \u00fcst seviyedir ve buradan a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru dallanarak t\u00fcm sistemin i\u00e7eri\u011fini bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Her bir dal, belirli bir t\u00fcrden dosya veya hizmeti temsil eder. Bu d\u00fczen sayesinde, sistemimiz hem verimli \u00e7al\u0131\u015f\u0131r hem de biz kullan\u0131c\u0131lar i\u00e7in anla\u015f\u0131l\u0131r bir yap\u0131 sunar. \u00d6zellikle sunucu ortamlar\u0131nda, bu yap\u0131sal bilginin eksikli\u011fi, ciddi zaman kay\u0131plar\u0131na ve hatalara yol a\u00e7abilir. \u00d6rne\u011fin, bir web sunucusunun log dosyalar\u0131n\u0131n nerede tutuldu\u011funu bilmemek, bir hatay\u0131 tespit etmeyi neredeyse imkans\u0131z hale getirir. Bu nedenle, Linux dosya sisteminin temel mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavramak, bu i\u015fletim sistemini kullanan herkes i\u00e7in kritik \u00f6neme sahiptir.<\/p>\n
Her \u015fey k\u00f6k dizinle ba\u015flar. Bu dizinlerin her birinin kendine \u00f6zg\u00fc bir rol\u00fc vard\u0131r ve Linux’un nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in bu rolleri bilmek \u00f6nemlidir. \u00d6rne\u011fin, bir web sunucusu kurdu\u011funuzda, yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131n nerede oldu\u011funu bilmek size zaman kazand\u0131r\u0131r. Apache’nin ana yap\u0131land\u0131rma dosyas\u0131 genellikle Linux’ta g\u00fcvenlik, dosya izinleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flan\u0131r. Her dosya ve dizinin, \u00fc\u00e7 farkl\u0131 kullan\u0131c\u0131 t\u00fcr\u00fc i\u00e7in (sahip, grup ve di\u011ferleri) \u00fc\u00e7 temel izni vard\u0131r: okuma (r), yazma (w) ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma (x). Bu izinleri anlamak, sistemde yetkisiz eri\u015fimi engellemek ve do\u011fru ki\u015filerin do\u011fru dosyalara eri\u015fmesini sa\u011flamak i\u00e7in hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131r.<\/p>\n Bir dosyan\u0131n izinlerini Burada ilk karakter ( Dizinler i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma (x) izni, o dizinin i\u00e7ine girilebilece\u011fi anlam\u0131na gelir. E\u011fer bir dizine Dosya ve dizin izinlerini de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in Her izin t\u00fcr\u00fc bir say\u0131sal de\u011fere sahiptir:<\/p>\n Bu de\u011ferler toplanarak izinler belirlenir. \u00d6rne\u011fin:<\/p>\n Bu durumda, izinler Sembolik modda, hangi kullan\u0131c\u0131 t\u00fcr\u00fc ( \u00d6rne\u011fin, dosya sahibine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma izni eklemek i\u00e7in:<\/p>\n T\u00fcm kullan\u0131c\u0131lara okuma izni vermek i\u00e7in:<\/p>\n Vaka Analizi:<\/strong> Bir web geli\u015ftirme projesinde, bir PHP dosyas\u0131n\u0131n web sunucusu taraf\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Bu dosyan\u0131n izinleri Linux’ta her kullan\u0131c\u0131 ve grubun bir kimli\u011fi vard\u0131r. Bu kimlikler, dosya izinleri ve sistem kaynaklar\u0131na eri\u015fim yetkilerini belirlemek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Kullan\u0131c\u0131 ve grup y\u00f6netimi, sistem g\u00fcvenli\u011finin temel ta\u015flar\u0131ndan biridir.<\/p>\n Her kullan\u0131c\u0131ya benzersiz bir kullan\u0131c\u0131 kimli\u011fi (UID) atan\u0131r. Sistem taraf\u0131ndan kullan\u0131lan UID’ler genellikle 0’dan ba\u015flar (0 UID’si root kullan\u0131c\u0131s\u0131na aittir). \u0130nsanlar taraf\u0131ndan kullan\u0131lan UID’ler ise genellikle 1000’den ba\u015flar. Kullan\u0131c\u0131 bilgileri genellikle Gruplar, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 yetkilendirmeyi kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bir kullan\u0131c\u0131 birden fazla gruba \u00fcye olabilir. Grup bilgileri \u00d6rnek Kullan\u0131m:<\/strong> Bir geli\u015ftirici ekibi i\u00e7in \u00f6zel bir proje dizini olu\u015ftural\u0131m. Bu dizine sadece bu ekibin \u00fcyelerinin eri\u015febilmesini istiyoruz. \u0130lk olarak, ekip i\u00e7in bir grup olu\u015ftural\u0131m:<\/p>\n Ard\u0131ndan, ekip \u00fcyelerini bu gruba ekleyelim (diyelim ki \u015eimdi proje dizinini olu\u015ftural\u0131m ve izinlerini ayarlayal\u0131m:<\/p>\n Bu komutlarla, Sistem loglar\u0131, i\u015fletim sisteminin ve \u00e7al\u0131\u015fan uygulamalar\u0131n faaliyetlerini kaydeden kay\u0131tlard\u0131r. Bu loglar, hatalar\u0131 tespit etmek, g\u00fcvenlik olaylar\u0131n\u0131 izlemek ve sistem performans\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in paha bi\u00e7ilmez bir kaynakt\u0131r. Linux’ta log y\u00f6netimi genellikle En s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan log dosyalar\u0131 \u015funlard\u0131r:<\/p>\n Log dosyalar\u0131n\u0131 incelemek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli komutlar ve ara\u00e7lar kullanabiliriz:<\/p>\n Vaka Analizi:<\/strong> Bir web uygulamas\u0131n\u0131n yava\u015f \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ettiniz. Sorunun kayna\u011f\u0131n\u0131 bulmak i\u00e7in ilk ad\u0131m\u0131n\u0131z web sunucusunun hata loglar\u0131n\u0131 kontrol etmek olmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Apache kullan\u0131yorsan\u0131z, Bir di\u011fer senaryo: Bir kullan\u0131c\u0131 sisteme giri\u015f yapamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildiriyor. Bu durumda, Linux’un esnekli\u011fi, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flan\u0131r. Bu dosyalar, sistemin ve uygulamalar\u0131n nas\u0131l davranaca\u011f\u0131n\u0131 belirler. Bu dosyalar\u0131 anlamak ve d\u00fczenlemek, sistemi kendi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131za g\u00f6re uyarlaman\u0131z\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n \u00c7o\u011fu uygulama, kendi yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131 Bu dosyalar\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in genellikle bir metin edit\u00f6r\u00fc (nano, vim, gedit vb.) kullan\u0131l\u0131r. Ancak, bu dosyalar genellikle root yetkisi gerektirir. Bu nedenle, d\u00fczenleme yaparken \u00d6nemli Not:<\/strong> Yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131 d\u00fczenlerken dikkatli olun. Yanl\u0131\u015f bir de\u011fi\u015fiklik, sistemin veya uygulaman\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmamas\u0131na neden olabilir. Herhangi bir de\u011fi\u015fiklik yapmadan \u00f6nce dosyan\u0131n bir yede\u011fini almak iyi bir pratiktir.<\/p>\n Vaka Analizi:<\/strong> Bir web sunucusunda, belirli bir alan ad\u0131n\u0131n (domain) ba\u015fka bir IP adresine y\u00f6nlendirilmesini istiyorsunuz. E\u011fer DNS sunucusuna eri\u015fiminiz yoksa, bunu web sunucusunun yap\u0131land\u0131rmas\u0131nda yapabilirsiniz. Apache kullan\u0131yorsan\u0131z, sanal ana bilgisayar (Virtual Host) yap\u0131land\u0131rmas\u0131 yaparak bu i\u015flemi ger\u00e7ekle\u015ftirebilirsiniz. Genellikle Dosya sisteminde gezinirken kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan baz\u0131 \u00f6zel ba\u011flant\u0131 t\u00fcrleri vard\u0131r: sembolik ba\u011flant\u0131lar (symbolic links veya symlinks) ve hard linkler. Bunlar, dosya ve dizinlere farkl\u0131 yollardan eri\u015fim sa\u011flamak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n Sembolik ba\u011flant\u0131lar, bir dosya veya dizine i\u015faret eden \u00f6zel dosyalard\u0131r. Bir k\u0131sayol gibi d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz. Sembolik ba\u011flant\u0131n\u0131n kendisi, i\u015faret etti\u011fi as\u0131l dosya veya dizin hakk\u0131nda bilgi i\u00e7erir. E\u011fer as\u0131l dosya silinirse, sembolik ba\u011flant\u0131 ge\u00e7ersiz hale gelir (k\u0131r\u0131k ba\u011flant\u0131).<\/p>\n Sembolik ba\u011flant\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in \u00d6rne\u011fin, Sembolik ba\u011flant\u0131lar\u0131 Hard linkler, bir dosyan\u0131n farkl\u0131 bir ismidir. Bir dosyan\u0131n birden fazla hard link’i olabilir ve bu linklerin hepsi ayn\u0131 inode’u (dosyan\u0131n meta verilerini i\u00e7eren yap\u0131) g\u00f6sterir. Yani, hard link’ler as\u0131l dosyadan ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r. Bir hard link silindi\u011finde, dosya sadece o link kaybolur; dosyan\u0131n kendisi, di\u011fer hard link’ler oldu\u011fu s\u00fcrece varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Bir dosyan\u0131n silinebilmesi i\u00e7in t\u00fcm hard link’lerinin silinmesi gerekir.<\/p>\n Hard link olu\u015fturmak i\u00e7in Hard link’ler sadece ayn\u0131 dosya sistemi i\u00e7inde olu\u015fturulabilir ve dizinler i\u00e7in olu\u015fturulamaz.<\/p>\n Vaka Analizi:<\/strong> Bir yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme ortam\u0131nda, ayn\u0131 k\u00fct\u00fcphane dosyas\u0131n\u0131n farkl\u0131 projelerde kullan\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Bu k\u00fct\u00fcphaneyi her projeye tek tek kopyalamak yerine, ortak bir yerde tutabilir ve her proje i\u00e7in o k\u00fct\u00fcphaneye sembolik bir ba\u011flant\u0131 olu\u015fturabilirsiniz. Bu, disk alan\u0131ndan tasarruf sa\u011flar ve k\u00fct\u00fcphanenin g\u00fcncellenmesi gerekti\u011finde sadece tek bir yerden g\u00fcncelleme yapman\u0131z\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n Ba\u015fka bir senaryo: Bir log dosyas\u0131n\u0131n periyodik olarak ar\u015fivlenmesi gerekiyor. Mevcut log dosyas\u0131n\u0131 Linux dosya sistemini bir hafta sonu boyunca ke\u015ffetmek, bana bu g\u00fc\u00e7l\u00fc i\u015fletim sisteminin ne kadar mant\u0131kl\u0131 ve organize bir yap\u0131ya sahip oldu\u011funu bir kez daha g\u00f6sterdi. K\u00f6k dizinin hiyerar\u015fisinden, dosya izinlerinin g\u00fcvenli\u011fine, kullan\u0131c\u0131 y\u00f6netiminin \u00f6neminden, loglar\u0131n sorun gidermedeki rol\u00fcne kadar her ad\u0131m, sistemin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha iyi anlamam\u0131 sa\u011flad\u0131. Yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc ve sembolik\/hard linkler gibi ileri d\u00fczey \u00f6zellikler, sistemi daha verimli kullanmam\u0131z i\u00e7in bize kap\u0131lar a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n Bu ke\u015fif yolculu\u011fu, sadece teknik bilgi edinmekle kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda Linux’u daha derinlemesine kullanma ve y\u00f6netme konusunda bana g\u00fcven verdi. Umar\u0131m bu yaz\u0131, sizler i\u00e7in de Linux dosya sistemini anlamada bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olur.<\/p>\n #Linux #DosyaSistemi #TeknikMakale #SistemY\u00f6netimi #Geli\u015ftirici<\/p>\n\/<\/code> ile temsil edilen bu dizin, dosya sisteminin en \u00fcst noktas\u0131d\u0131r. Buradan a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru inerek di\u011fer t\u00fcm dizinlere ula\u015f\u0131r\u0131z. K\u00f6k dizinin alt\u0131nda, farkl\u0131 ama\u00e7lara hizmet eden bir\u00e7ok \u00f6nemli alt dizin bulunur. Bunlardan en bilinenleri \u015funlard\u0131r:<\/p>\n\n
\/bin<\/code>: Sistem i\u00e7in gerekli temel komutlar\u0131n bulundu\u011fu yerdir. \u00d6rne\u011fin, ls<\/code>, cp<\/code>, mv<\/code> gibi s\u0131k kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z komutlar burada bulunur. Bu komutlar, sistemin ba\u015flang\u0131\u00e7 seviyesinde bile \u00e7al\u0131\u015fabilmesi i\u00e7in kritik \u00f6neme sahiptir.<\/li>\n\/sbin<\/code>: Sistemin y\u00f6netimi i\u00e7in gerekli olan s\u00fcper kullan\u0131c\u0131 (root) komutlar\u0131n\u0131 i\u00e7erir. fdisk<\/code>, ifconfig<\/code> gibi komutlar bu dizindedir ve genellikle root yetkisi gerektirir.<\/li>\n\/etc<\/code>: Yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131n (configuration files) bulundu\u011fu ana dizindir. Sistem genelindeki ayarlar, servislerin konfig\u00fcrasyonlar\u0131 ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n baz\u0131 \u00f6zel ayarlar\u0131 burada saklan\u0131r. Bir\u00e7ok program\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in bu dizindeki dosyalara m\u00fcdahale etmemiz gerekir.<\/li>\n\/home<\/code>: Her kullan\u0131c\u0131n\u0131n kendi ki\u015fisel dosyalar\u0131n\u0131n ve ayarlar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu dizindir. \u00d6rne\u011fin, kullan\u0131c\u0131 ahmet<\/code>‘in ev dizini \/home\/ahmet<\/code> olacakt\u0131r. Bu, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kendi verilerini g\u00fcvenli bir \u015fekilde saklamalar\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/li>\n\/usr<\/code>: Kullan\u0131c\u0131 programlar\u0131n\u0131n ve verilerinin bulundu\u011fu yerdir. \u0130kinci seviye komutlar, k\u00fct\u00fcphaneler, ba\u015fl\u0131k dosyalar\u0131 (header files) ve belgeler burada yer al\u0131r. usr<\/code> kelimesi, “Unix System Resources”\u0131n k\u0131saltmas\u0131d\u0131r.<\/li>\n\/var<\/code>: De\u011fi\u015fken verilerin tutuldu\u011fu dizindir. Log dosyalar\u0131 (\/var\/log<\/code>), ge\u00e7ici dosyalar (cache’ler), spool dosyalar\u0131 (yaz\u0131c\u0131 kuyruklar\u0131 gibi) ve veritaban\u0131 dosyalar\u0131 gibi zamanla de\u011fi\u015fen veriler burada saklan\u0131r. Bu dizin, sistemin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda en \u00e7ok veri \u00fcreten yerlerden biridir.<\/li>\n\/tmp<\/code>: Ge\u00e7ici dosyalar\u0131n tutuldu\u011fu dizindir. Programlar, i\u015flemlerini tamamlarken bu dizini kullanabilir. Genellikle sistem yeniden ba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu dizinin i\u00e7eri\u011fi temizlenir.<\/li>\n\/boot<\/code>: \u00d6ny\u00fckleme (boot) ile ilgili dosyalar\u0131n bulundu\u011fu yerdir. Linux \u00e7ekirde\u011fi (kernel) ve \u00f6ny\u00fckleyici (bootloader) dosyalar\u0131 burada yer al\u0131r.<\/li>\n\/dev<\/code>: Ayg\u0131t dosyalar\u0131n\u0131n (device files) bulundu\u011fu dizindir. Klavye, fare, sabit disk gibi donan\u0131mlar, burada \u00f6zel dosya t\u00fcrleri olarak temsil edilir.<\/li>\n\/proc<\/code>: \u00c7al\u0131\u015fan i\u015flemler ve \u00e7ekirdek bilgileri hakk\u0131nda dinamik bilgileri i\u00e7eren sanal bir dosya sistemidir. Ger\u00e7ek disk \u00fczerinde bulunmaz, \u00e7ekirdek taraf\u0131ndan olu\u015fturulur.<\/li>\n\/sys<\/code>: Donan\u0131m ve \u00e7ekirdek bilgilerini i\u00e7eren ba\u015fka bir sanal dosya sistemidir. \/proc<\/code>‘a benzer ancak daha modern bir yap\u0131ya sahiptir.<\/li>\n<\/ul>\n\/etc\/apache2\/apache2.conf<\/code> veya benzeri bir yolda bulunur. Benzer \u015fekilde, bir program\u0131n loglar\u0131n\u0131 incelemek istedi\u011finizde, \/var\/log<\/code> dizinini kontrol etmek ilk ad\u0131m\u0131n\u0131z olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\nDosya ve Dizin \u0130zinleri: Kim Ne Yapabilir?<\/h2>\n
\u0130zinleri Anlama: rwx Mant\u0131\u011f\u0131<\/h3>\n
ls -l<\/code> komutu ile g\u00f6r\u00fcnt\u00fcledi\u011finizde, kar\u015f\u0131n\u0131za \u00e7\u0131kan ilk karakter dizisi bu izinleri temsil eder. \u00d6rne\u011fin:<\/p>\n-rw-r--r-- 1 ahmet ahmet 1024 Mar 15 10:30 my_document.txt<\/code><\/pre>\n-<\/code>), bu bir dosya oldu\u011funu belirtir (d olsayd\u0131 dizin olurdu). Ard\u0131ndan gelen dokuz karakter ise izinleri ifade eder:<\/p>\n\n
rw-<\/code>): Dosya sahibinin izinleridir. Bu \u00f6rnekte, sahip okuma (r) ve yazma (w) yetkisine sahip, ancak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma (x) yetkisine sahip de\u011fil.<\/li>\nr--<\/code>): Dosyan\u0131n ait oldu\u011fu grubun izinleridir. Bu \u00f6rnekte, grup sadece okuma (r) yetkisine sahip.<\/li>\nr--<\/code>): Di\u011fer kullan\u0131c\u0131lar\u0131n (yani ne sahip ne de grupta olanlar\u0131n) izinleridir. Bu \u00f6rnekte, di\u011fer kullan\u0131c\u0131lar da sadece okuma (r) yetkisine sahip.<\/li>\n<\/ul>\nx<\/code> izniniz yoksa, o dizinin i\u00e7eri\u011fini g\u00f6remezsiniz.<\/p>\n\u0130zinleri De\u011fi\u015ftirme: chmod Komutu<\/h3>\n
chmod<\/code> (change mode) komutunu kullan\u0131r\u0131z. Bu komut, iki farkl\u0131 \u015fekilde kullan\u0131labilir: sembolik (harflerle) ve say\u0131sal (rakamlarla) mod.<\/p>\nSay\u0131sal Mod<\/h4>\n
\n
\n
640<\/code> olur. Bir dosyaya bu izinleri vermek i\u00e7in \u015fu komutu kullan\u0131r\u0131z:<\/p>\nchmod 640 my_document.txt<\/code><\/pre>\nSembolik Mod<\/h4>\n
u<\/code> – user, g<\/code> – group, o<\/code> – others, a<\/code> – all) i\u00e7in hangi izni (+<\/code> ekle, -<\/code> kald\u0131r, =<\/code> ata) de\u011fi\u015ftirece\u011fimizi belirtiriz.<\/p>\nchmod u+x my_script.sh<\/code><\/pre>\nchmod a+r public_data.txt<\/code><\/pre>\n644<\/code> (rw-r–r–) olarak ayarlanm\u0131\u015fsa, sunucu bu dosyay\u0131 okuyabilir ancak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ramaz. Bu durumda, dosya sahibine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma izni eklememiz gerekir: chmod u+x index.php<\/code>. Bu basit izin de\u011fi\u015fikli\u011fi, web sitemizin do\u011fru \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\nKullan\u0131c\u0131 ve Grup Y\u00f6netimi: Kimliklendirme ve Yetkilendirme<\/h2>\n
Kullan\u0131c\u0131lar\u0131 Anlama<\/h3>\n
\/etc\/passwd<\/code> dosyas\u0131nda saklan\u0131r. Bu dosya, her sat\u0131rda bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n bilgilerini i\u00e7erir: kullan\u0131c\u0131 ad\u0131, parola hash’i (genellikle \/etc\/shadow<\/code> dosyas\u0131nda saklan\u0131r), UID, GID (birincil grup kimli\u011fi), kullan\u0131c\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131, ev dizini ve varsay\u0131lan kabuk (shell).<\/p>\nGruplar\u0131 Anlama<\/h3>\n
\/etc\/group<\/code> dosyas\u0131nda saklan\u0131r. Her sat\u0131rda grup ad\u0131, parola (genellikle bo\u015f), GID ve bu gruba \u00fcye olan kullan\u0131c\u0131lar\u0131n listesi bulunur.<\/p>\nKullan\u0131c\u0131 ve Grup Y\u00f6netimi Komutlar\u0131<\/h3>\n
\n
useradd [se\u00e7enekler] kullan\u0131c\u0131_ad\u0131<\/code>: Yeni bir kullan\u0131c\u0131 olu\u015fturur.<\/li>\npasswd kullan\u0131c\u0131_ad\u0131<\/code>: Bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n parolas\u0131n\u0131 ayarlar veya de\u011fi\u015ftirir.<\/li>\nusermod [se\u00e7enekler] kullan\u0131c\u0131_ad\u0131<\/code>: Mevcut bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n bilgilerini de\u011fi\u015ftirir (\u00f6rne\u011fin, grubunu de\u011fi\u015ftirmek).<\/li>\nuserdel kullan\u0131c\u0131_ad\u0131<\/code>: Bir kullan\u0131c\u0131y\u0131 siler.<\/li>\ngroupadd grup_ad\u0131<\/code>: Yeni bir grup olu\u015fturur.<\/li>\ngroupmod [se\u00e7enekler] grup_ad\u0131<\/code>: Mevcut bir grubun bilgilerini de\u011fi\u015ftirir.<\/li>\ngroupdel grup_ad\u0131<\/code>: Bir grubu siler.<\/li>\n<\/ul>\nsudo groupadd developers<\/code><\/pre>\nali<\/code> ve veli<\/code> kullan\u0131c\u0131lar\u0131):<\/p>\nsudo usermod -aG developers ali\n sudo usermod -aG developers veli<\/code><\/pre>\nsudo mkdir \/srv\/my_project\n sudo chown :developers \/srv\/my_project\n sudo chmod 770 \/srv\/my_project<\/code><\/pre>\n\/srv\/my_project<\/code> dizininin sahibi root olacak, ancak developers<\/code> grubundaki t\u00fcm kullan\u0131c\u0131lar okuma, yazma ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma yetkisine sahip olacak. Di\u011fer kullan\u0131c\u0131lar ise hi\u00e7bir yetkiye sahip olmayacak.<\/p>\nSistem Loglar\u0131: Sorun Gidermenin Anahtar\u0131<\/h2>\n
rsyslog<\/code> veya journald<\/code> gibi servisler taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131r.<\/p>\nTemel Log Dosyalar\u0131<\/h3>\n
\n
\/var\/log\/syslog<\/code> veya \/var\/log\/messages<\/code>: Genel sistem mesajlar\u0131n\u0131 ve olaylar\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Bu dosya, sistemin genel durumu hakk\u0131nda bilgi verir.<\/li>\n\/var\/log\/auth.log<\/code> veya \/var\/log\/secure<\/code>: Kimlik do\u011frulama (authentication) ile ilgili olaylar\u0131 kaydeder. Giri\u015f denemeleri, yetkilendirme de\u011fi\u015fiklikleri gibi g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bilgiler burada bulunur.<\/li>\n\/var\/log\/kern.log<\/code>: Linux \u00e7ekirde\u011fi (kernel) taraf\u0131ndan \u00fcretilen mesajlar\u0131 i\u00e7erir. Donan\u0131m sorunlar\u0131 veya \u00e7ekirdek hatalar\u0131 burada g\u00f6r\u00fclebilir.<\/li>\n\/var\/log\/daemon.log<\/code>: Arka planda \u00e7al\u0131\u015fan servislerin (daemons) loglar\u0131n\u0131 i\u00e7erir. \u00d6rne\u011fin, SSH sunucusu veya web sunucusu gibi servislerin loglar\u0131 buraya y\u00f6nlendirilebilir.<\/li>\n\/var\/log\/apache2\/error.log<\/code> (veya benzeri): Web sunucusu (\u00f6rne\u011fin Apache) hata loglar\u0131.<\/li>\n\/var\/log\/mysql\/error.log<\/code> (veya benzeri): Veritaban\u0131 (\u00f6rne\u011fin MySQL) hata loglar\u0131.<\/li>\n<\/ul>\nLoglar\u0131 \u0130nceleme Ara\u00e7lar\u0131<\/h3>\n
\n
cat dosya_ad\u0131<\/code>: Dosyan\u0131n t\u00fcm i\u00e7eri\u011fini g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler.<\/li>\nless dosya_ad\u0131<\/code>: Dosyan\u0131n i\u00e7eri\u011fini sayfa sayfa g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler. \u0130\u00e7erik i\u00e7inde arama yapma imkan\u0131 sunar.<\/li>\ntail dosya_ad\u0131<\/code>: Dosyan\u0131n son sat\u0131rlar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler. \u00d6zellikle canl\u0131 loglar\u0131 izlemek i\u00e7in tail -f dosya_ad\u0131<\/code> kullan\u0131l\u0131r.<\/li>\ngrep \"aranacak_kelime\" dosya_ad\u0131<\/code>: Dosya i\u00e7inde belirli bir kelimeyi veya deseni arar.<\/li>\n<\/ul>\n\/var\/log\/apache2\/error.log<\/code> dosyas\u0131n\u0131 inceleyebilirsiniz. E\u011fer dosya i\u00e7inde “PHP Parse error” gibi bir hata g\u00f6r\u00fcyorsan\u0131z, sorunun kodunuzda oldu\u011funu anlayabilirsiniz. E\u011fer “Connection refused” gibi bir hata g\u00f6r\u00fcyorsan\u0131z, veritaban\u0131 sunucusunda bir sorun olabilir.<\/p>\n\/var\/log\/auth.log<\/code> dosyas\u0131n\u0131 inceleyerek kullan\u0131c\u0131n\u0131n giri\u015f denemelerini ve olas\u0131 hatalar\u0131 (yanl\u0131\u015f parola, hesap kilitli vb.) g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\nSistem Yap\u0131land\u0131rma Dosyalar\u0131: Sistemi \u00d6zelle\u015ftirme<\/h2>\n
\/etc<\/code> Dizini: Yap\u0131land\u0131rman\u0131n Kalbi<\/h3>\n\/etc<\/code> dizini, sistem genelindeki yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131n merkezidir. Bu dizin alt\u0131nda, bir\u00e7ok alt dizin ve dosya bulunur. Baz\u0131 \u00f6nemli \u00f6rnekler:<\/p>\n\n
\/etc\/hostname<\/code>: Sistemin ana bilgisayar ad\u0131n\u0131 (hostname) i\u00e7erir.<\/li>\n\/etc\/hosts<\/code>: Yerel ana bilgisayar adlar\u0131n\u0131 IP adresleriyle e\u015fle\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. DNS’ten \u00f6nce veya DNS’in \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda kullan\u0131l\u0131r.<\/li>\n\/etc\/passwd<\/code>: Kullan\u0131c\u0131 hesap bilgilerini i\u00e7erir.<\/li>\n\/etc\/shadow<\/code>: Kullan\u0131c\u0131 parolalar\u0131n\u0131n \u015fifrelenmi\u015f hallerini i\u00e7erir.<\/li>\n\/etc\/group<\/code>: Grup bilgilerini i\u00e7erir.<\/li>\n\/etc\/fstab<\/code>: Dosya sistemi ba\u011flama (mounting) bilgilerini i\u00e7erir. Sistem ba\u015flang\u0131c\u0131nda hangi dosya sistemlerinin nereye ba\u011flanaca\u011f\u0131n\u0131 bu dosya belirler.<\/li>\n\/etc\/ssh\/sshd_config<\/code>: SSH sunucusunun yap\u0131land\u0131rma ayarlar\u0131n\u0131 i\u00e7erir.<\/li>\n\/etc\/apache2\/apache2.conf<\/code> (veya benzeri): Apache web sunucusunun ana yap\u0131land\u0131rma dosyas\u0131.<\/li>\n<\/ul>\nUygulama Yap\u0131land\u0131rmalar\u0131<\/h3>\n
\/etc<\/code> dizini alt\u0131nda, kendi ad\u0131yla an\u0131lan bir alt dizinde saklar. \u00d6rne\u011fin, Apache’nin yap\u0131land\u0131rmas\u0131 \/etc\/apache2\/<\/code> alt\u0131nda, MySQL’in yap\u0131land\u0131rmas\u0131 ise \/etc\/mysql\/<\/code> alt\u0131nda bulunabilir.<\/p>\nYap\u0131land\u0131rma Dosyalar\u0131n\u0131 D\u00fczenleme<\/h3>\n
sudo<\/code> komutunu kullanmak gerekir.<\/p>\nsudo nano \/etc\/ssh\/sshd_config<\/code><\/pre>\n\/etc\/apache2\/sites-available\/<\/code> dizinindeki bir dosyay\u0131 d\u00fczenleyerek veya yeni bir dosya olu\u015fturarak bu y\u00f6nlendirme i\u015flemini yapabilirsiniz.<\/p>\n\u0130leri D\u00fczey Ke\u015fifler: Sembolik Ba\u011flant\u0131lar ve Hard Linkler<\/h2>\n
Sembolik Ba\u011flant\u0131lar (Symlinks)<\/h3>\n
ln -s<\/code> komutu kullan\u0131l\u0131r:<\/p>\nln -s \/path\/to\/original\/file \/path\/to\/symlink<\/code><\/pre>\n\/home\/ahmet\/documents\/report.txt<\/code> dosyas\u0131n\u0131n \/home\/ahmet\/shortcuts\/my_report<\/code> ad\u0131nda bir sembolik ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015ftural\u0131m:<\/p>\nln -s \/home\/ahmet\/documents\/report.txt \/home\/ahmet\/shortcuts\/my_report<\/code><\/pre>\nls -l<\/code> komutu ile g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde, hedef dosyay\u0131 g\u00f6steren bir ok (-><\/code>) ile belirtilirler.<\/p>\nHard Linkler<\/h3>\n
ln<\/code> komutu kullan\u0131l\u0131r ( -s<\/code> se\u00e7ene\u011fi olmadan):<\/p>\nln \/path\/to\/original\/file \/path\/to\/hardlink<\/code><\/pre>\nmv log.txt log_$(date +%Y%m%d).txt<\/code> ile yeniden adland\u0131rd\u0131ktan sonra, uygulama yeni bir log.txt<\/code> dosyas\u0131 olu\u015fturmaya devam edebilir. Ancak, e\u011fer uygulama log dosyas\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131ktan sonra yeniden adland\u0131r\u0131l\u0131rsa, uygulama eski dosyaya yazmaya devam eder. Bu sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in, uygulama hala eski dosyaya yazarken, biz yeni bir log.txt<\/code> dosyas\u0131 olu\u015fturup eski dosyaya sembolik bir ba\u011flant\u0131 kurabiliriz. B\u00f6ylece uygulama yeni dosyaya yazmaya devam ederken, biz eski loglar\u0131 saklam\u0131\u015f oluruz.<\/p>\nSonu\u00e7 ve S\u0131k\u00e7a Sorulan Sorular<\/h2>\n
S\u0131k\u00e7a Sorulan Sorular (SSS)<\/h3>\n
\n
\n En \u00f6nemli dizinler genellikle \/bin<\/code> (temel komutlar), \/sbin<\/code> (y\u00f6netim komutlar\u0131), \/etc<\/code> (yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131), \/home<\/code> (kullan\u0131c\u0131 verileri), \/var<\/code> (de\u011fi\u015fken veriler, loglar) ve \/usr<\/code> (kullan\u0131c\u0131 programlar\u0131) olarak kabul edilir. Bu dizinler, sistemin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, y\u00f6netimi ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n verileri i\u00e7in kritik \u00f6neme sahiptir.<\/li>\n
\n Bir dosyan\u0131n izinlerini kontrol etmek i\u00e7in ls -l<\/code> komutunu kullanabilirsiniz. \u00c7\u0131kt\u0131n\u0131n ilk karakter dizisi (\u00f6rne\u011fin, -rw-r–r–) izinleri g\u00f6sterir.<\/li>\n
\n Sistem loglar\u0131, hatalar\u0131 tespit etmek, g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 belirlemek, sistem performans\u0131n\u0131 izlemek ve genel sistem sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in hayati \u00f6neme sahiptir. D\u00fczenli kontrol, olas\u0131 sorunlar\u0131 b\u00fcy\u00fcmeden \u00e7\u00f6zmenize yard\u0131mc\u0131 olur.<\/li>\n
\n Sembolik ba\u011flant\u0131, ba\u015fka bir dosya veya dizine i\u015faret eden bir “k\u0131sayol” gibidir ve kendi ba\u015f\u0131na bir inode’a sahiptir. As\u0131l dosya silinirse ge\u00e7ersiz hale gelir. Hard link ise, dosyan\u0131n kendisinin ba\u015fka bir ad\u0131d\u0131r ve ayn\u0131 inode’u payla\u015f\u0131r. Dosya, t\u00fcm hard link’leri silinene kadar varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Sembolik ba\u011flant\u0131lar farkl\u0131 dosya sistemleri aras\u0131nda olabilirken, hard link’ler ayn\u0131 dosya sistemi i\u00e7inde olmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n
\n Yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131n\u0131 d\u00fczenlerken dikkatli olunmal\u0131d\u0131r. Yanl\u0131\u015f bir de\u011fi\u015fiklik sisteme zarar verebilir. Her zaman de\u011fi\u015fiklik yapmadan \u00f6nce dosyan\u0131n yede\u011fini al\u0131n ve de\u011fi\u015fiklikleri k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mlarla yaparak test edin.<\/li>\n<\/ul>\n