G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn rekabet\u00e7i mobil uygulama pazar\u0131nda, geli\u015ftirme s\u00fcre\u00e7lerini h\u0131zland\u0131rmak ve verimlili\u011fi art\u0131rmak her zamankinden daha kritik. Peki, frontend ve backend’i ayr\u0131 ayr\u0131 y\u00f6netmek yerine, tek bir dille tam y\u0131\u011f\u0131n (full-stack) geli\u015ftirme yapmak neden bu kadar \u00f6nemli? \u00d6zellikle Flutter projeleriniz i\u00e7in neden bu yakla\u015f\u0131ma ge\u00e7meli, Serverpod size ne gibi avantajlar sunuyor? H\u0131z, verimlilik ve \u00f6l\u00e7eklenebilirlik s\u0131rlar\u0131 bu makalede sizi bekliyor.<\/p>\n
Mobil uygulama geli\u015ftirme yolculu\u011fu genellikle iki ana cephede ilerler: kullan\u0131c\u0131lar\u0131n etkile\u015fimde bulundu\u011fu aray\u00fcz (frontend) ve uygulaman\u0131n veri i\u015fleme, depolama ve i\u015f mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00f6neten arka u\u00e7 (backend). Geleneksel yakla\u015f\u0131mlar genellikle bu iki katman\u0131 farkl\u0131 diller ve teknolojilerle ele almay\u0131 gerektirir. \u00d6rne\u011fin, frontend i\u00e7in Flutter\/Dart kullan\u0131rken, backend i\u00e7in Node.js, Python veya Java gibi farkl\u0131 bir ekosisteme y\u00f6nelmek s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir durumdur. Ancak bu ayr\u0131m, beraberinde bir\u00e7ok zorlu\u011fu da getirir. \u0130ki farkl\u0131 dil \u00f6\u011frenme e\u011frisi, farkl\u0131 geli\u015ftirme ortamlar\u0131, entegrasyon problemleri ve ekipler aras\u0131 koordinasyon karma\u015fas\u0131, projelerin uzamas\u0131na ve maliyetlerin artmas\u0131na neden olabilir. \u0130\u015fte tam da bu noktada, “tam y\u0131\u011f\u0131n” geli\u015ftirme felsefesi ve \u00f6zellikle Dart dilini temel alan Serverpod gibi \u00e7\u00f6z\u00fcmler parlamaya ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n
Modern uygulama geli\u015ftiricileri, h\u0131zl\u0131 prototipleme, tutarl\u0131 bir kod taban\u0131 ve sorunsuz bir geli\u015ftirici deneyimi aray\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Kullan\u0131c\u0131 beklentileri s\u00fcrekli y\u00fckselirken, uygulamalar\u0131n daha h\u0131zl\u0131, daha g\u00fcvenilir ve daha zengin \u00f6zelliklerle sunulmas\u0131 bekleniyor. Bu bask\u0131 alt\u0131nda, frontend ve backend aras\u0131nda veri ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 y\u00f6netmek, API uyumlulu\u011funu sa\u011flamak ve hata ay\u0131klama s\u00fcre\u00e7lerini basitle\u015ftirmek hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Geleneksel y\u00f6ntemlerde s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir sorun, frontend ve backend ekiplerinin farkl\u0131 ileti\u015fim protokolleri veya veri modelleri \u00fczerinde anla\u015fmazl\u0131klar ya\u015famas\u0131d\u0131r. Bu durum, “API s\u00f6zle\u015fmesi” ad\u0131 verilen belgelemelerin haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 gerektirir ve bu belgelerin g\u00fcncel tutulmas\u0131 zaman al\u0131c\u0131 olabilir. Aksi takdirde, beklenmedik hatalar ve entegrasyon sorunlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kabilir. Dolay\u0131s\u0131yla, geli\u015ftirme s\u00fcresini k\u0131saltmak, hata oranlar\u0131n\u0131 azaltmak ve genel proje verimlili\u011fini art\u0131rmak i\u00e7in daha b\u00fct\u00fcnsel bir yakla\u015f\u0131ma ihtiya\u00e7 duyulmaktad\u0131r.<\/p>\n
Tam y\u0131\u011f\u0131n mobil geli\u015ftirme, bu zorluklara g\u00fc\u00e7l\u00fc bir yan\u0131t sunar. \u00d6zellikle Flutter (Dart) gibi bir frontend teknolojisi kullan\u0131yorsan\u0131z, backend’inizi de Dart ile yazma yetene\u011fi, geli\u015ftirme s\u00fcrecinizi radikal bir \u015fekilde basitle\u015ftirebilir. Ayn\u0131 dil, ayn\u0131 veri modelleri ve ayn\u0131 geli\u015ftirme zihniyeti, kod taban\u0131nda tutarl\u0131l\u0131k sa\u011flar ve geli\u015ftiricilerin tek bir ba\u011flamda derinle\u015fmesine olanak tan\u0131r. Bu sayede, “context switching” olarak bilinen, farkl\u0131 diller ve ara\u00e7lar aras\u0131nda ge\u00e7i\u015f yapman\u0131n getirdi\u011fi zihinsel yorgunluk ve zaman kayb\u0131 en aza indirilir. Geli\u015ftiriciler, hem uygulaman\u0131n kullan\u0131c\u0131 aray\u00fcz\u00fcn\u00fc hem de arka u\u00e7 hizmetlerini daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde in\u015fa edebilir, test edebilir ve devreye alabilirler. \u0130\u015fte bu noktada, Serverpod’un g\u00fcc\u00fc devreye giriyor ve Flutter ekosistemindeki tam y\u0131\u011f\u0131n geli\u015ftirme i\u00e7in ideal bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde Serverpod’un ne oldu\u011funu ve mobil geli\u015ftirme paradigmas\u0131n\u0131 nas\u0131l d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc daha yak\u0131ndan inceleyece\u011fiz.<\/p>\n
Serverpod, a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131, Dart tabanl\u0131 bir backend \u00e7er\u00e7evesidir ve Flutter geli\u015ftiricileri i\u00e7in tam y\u0131\u011f\u0131n deneyimini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Temelde, frontend’deki Flutter uygulaman\u0131zla sorunsuz bir \u015fekilde entegre olabilen, tip g\u00fcvenli (type-safe) bir API katman\u0131 olu\u015fturman\u0131za olanak tan\u0131r. Geleneksel backend \u00e7\u00f6z\u00fcmlerinden farkl\u0131 olarak, Serverpod “Dart-first” bir yakla\u015f\u0131mla, t\u00fcm uygulaman\u0131z\u0131n ayn\u0131 programlama dilini (Dart) kullanmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu, geli\u015ftirme s\u00fcrecini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde h\u0131zland\u0131ran ve basitle\u015ftiren bir avantajd\u0131r.<\/p>\n
Serverpod’un temel \u00f6zellikleri aras\u0131nda otomatik kod \u00fcretimi, veritaban\u0131 entegrasyonu, \u00f6nbellekleme (caching), kimlik do\u011frulama, dosya depolama ve ger\u00e7ek zamanl\u0131 ileti\u015fim (WebSockets) yetenekleri bulunur. Otomatik kod \u00fcretimi, Serverpod’un en g\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00f6nlerinden biridir. Backend’inizde tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z veri modelleri ve API u\u00e7 noktalar\u0131 i\u00e7in hem sunucu hem de istemci taraf\u0131nda Dart kodu otomatik olarak olu\u015fturulur. Bu, frontend ve backend aras\u0131ndaki “API s\u00f6zle\u015fmesinin” her zaman g\u00fcncel ve uyumlu kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Art\u0131k manuel olarak veri modellerini senkronize etme veya API belgelerini g\u00fcncelleme zahmetine gerek kalmaz; her \u015fey otomatik ve tip g\u00fcvenlidir. Bu da olas\u0131 hatalar\u0131 en aza indirir ve geli\u015ftirici verimlili\u011fini inan\u0131lmaz derecede art\u0131r\u0131r. \u00d6rne\u011fin, backend’de bir veri modeline yeni bir alan ekledi\u011finizde, istemci taraf\u0131ndaki Dart kodunuz da otomatik olarak g\u00fcncellenir ve bu de\u011fi\u015fikli\u011fi hemen kullanmaya ba\u015flayabilirsiniz.<\/p>\n
Veritaban\u0131 entegrasyonu konusunda Serverpod, PostgreSQL ile m\u00fckemmel bir uyum i\u00e7indedir. ORM (Object-Relational Mapping) benzeri bir yap\u0131yla, veritaban\u0131 sorgular\u0131n\u0131 Dart kodunuz \u00fczerinden do\u011frudan y\u00f6netmenizi sa\u011flar. Bu sayede, SQL bilgisine derinlemesine hakim olmasan\u0131z bile, veri i\u015flemlerini kolayca ger\u00e7ekle\u015ftirebilirsiniz. \u00d6nbellekleme mekanizmalar\u0131 ise s\u0131k eri\u015filen verileri h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde sunarak uygulaman\u0131z\u0131n performans\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. Kimlik do\u011frulama ve dosya depolama gibi temel backend ihtiya\u00e7lar\u0131 da Serverpod i\u00e7inde yerle\u015fik olarak gelir, bu da \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf k\u00fct\u00fcphanelere veya karma\u015f\u0131k entegrasyonlara olan ihtiyac\u0131 azalt\u0131r. Ek olarak, ger\u00e7ek zamanl\u0131 ileti\u015fim yetenekleri sayesinde sohbet uygulamalar\u0131, canl\u0131 bildirimler veya anl\u0131k veri g\u00fcncellemeleri gibi \u00f6zellikler kolayca implemente edilebilir.<\/p>\n
Serverpod, geleneksel backend yakla\u015f\u0131mlar\u0131na (\u00f6rne\u011fin, Node.js, Python, Java gibi farkl\u0131 dillerle yaz\u0131lm\u0131\u015f backend’ler) k\u0131yasla geli\u015ftiricilere benzersiz bir deneyim sunar. Farkl\u0131 diller ve \u00e7er\u00e7eveler aras\u0131nda ba\u011flam de\u011fi\u015ftirme (context switching) sorununu ortadan kald\u0131r\u0131r. Tek bir dil (Dart) etraf\u0131nda birle\u015fen bu ekosistem, geli\u015ftirme d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc k\u0131salt\u0131r, hata ay\u0131klamay\u0131 basitle\u015ftirir ve genel olarak daha tutarl\u0131 bir proje yap\u0131s\u0131 sa\u011flar. Bu da, \u00fcr\u00fcnleri piyasaya daha h\u0131zl\u0131 s\u00fcrmek isteyen startup’lar ve geli\u015ftirici verimlili\u011fini en \u00fcst d\u00fczeye \u00e7\u0131karmay\u0131 hedefleyen kurumsal firmalar i\u00e7in Serverpod’u cazip bir se\u00e7enek haline getirir. Serverpod sadece bir backend \u00e7er\u00e7evesi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda Flutter ekosistemini tam y\u0131\u011f\u0131n bir deneyime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren bir k\u00f6pr\u00fcd\u00fcr. Bu sayede, mobil uygulama geli\u015ftirme s\u00fcrecindeki karma\u015f\u0131kl\u0131klar azal\u0131r ve geli\u015ftiriciler daha \u00e7ok \u00fcr\u00fcn inovasyonuna odaklanabilirler.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00e7evik (agile) geli\u015ftirme metodolojilerinde h\u0131z ve esneklik temel \u00f6nceliklerdir. Uygulamalar\u0131n geli\u015ftirme d\u00f6ng\u00fcs\u00fc ne kadar k\u0131saysa, pazardaki de\u011fi\u015fimlere o kadar h\u0131zl\u0131 adapte olunabilir. Geleneksel olarak, b\u00fcy\u00fck projelerde frontend ve backend ekipleri ayr\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, hatta bazen farkl\u0131 co\u011frafyalarda bulunabilirler. Bu durum, ileti\u015fim bo\u015fluklar\u0131na, yanl\u0131\u015f anlamalara ve “API s\u00f6zle\u015fmesi” gibi kritik dok\u00fcmanlar\u0131n g\u00fcncel kalmamas\u0131 nedeniyle entegrasyon sorunlar\u0131na yol a\u00e7abilir. Farkl\u0131 teknoloji y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 (\u00f6rne\u011fin, React Native i\u00e7in JavaScript, backend i\u00e7in Java Spring Boot) kullanmak, her iki taraf\u0131n da birbirinin alan\u0131n\u0131 yeterince anlayamamas\u0131na ve ortak bir zemin olu\u015fturmakta zorlanmas\u0131na neden olur. Bu da geli\u015ftirme s\u00fcrecini yava\u015flat\u0131r, hatalar\u0131 art\u0131r\u0131r ve projenin genel maliyetini y\u00fckseltir.<\/p>\n
Full-stack yakla\u015f\u0131m\u0131n benimsenmesi, bu sorunlar\u0131n \u00fcstesinden gelmek i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00e7\u00f6z\u00fcm sunar. \u00d6zellikle Flutter ve Serverpod gibi Dart tabanl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle, tek bir dil ve tek bir geli\u015ftirme zihniyetiyle \u00e7al\u0131\u015fmak, geli\u015ftirici verimlili\u011fini devrim niteli\u011finde art\u0131r\u0131r. \u0130\u015fte full-stack olman\u0131n sundu\u011fu ba\u015fl\u0131ca avantajlar:<\/p>\n
Vaka Analizi: Startup X’in D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc<\/strong><\/p>\n K\u00fc\u00e7\u00fck bir lojistik startup’\u0131 olan “H\u0131zl\u0131Teslimat A.\u015e.”, mobil uygulamas\u0131n\u0131 Flutter ile geli\u015ftirirken, backend i\u00e7in Node.js tabanl\u0131 bir mikroservis mimarisi kullan\u0131yordu. \u0130lk ba\u015fta esneklik vaat etse de, k\u0131sa s\u00fcrede sorunlar ba\u015f g\u00f6stermeye ba\u015flad\u0131. Frontend ekibi (Flutter uzmanlar\u0131) ile backend ekibi (Node.js uzmanlar\u0131) aras\u0131nda API s\u00f6zle\u015fmelerindeki k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler bile haftalar s\u00fcren koordinasyon gerektiriyordu. Veri modellerindeki uyumsuzluklar, hata ay\u0131klama s\u00fcre\u00e7lerini uzat\u0131yor ve teslim tarihlerini ka\u00e7\u0131rmalar\u0131na neden oluyordu. Yeni bir \u00f6zellik eklemek istediklerinde, hem Dart hem de JavaScript taraf\u0131nda kod yazmak, test etmek ve senkronize etmek zorunda kal\u0131yorlard\u0131. Bu durum, geli\u015ftirme maliyetlerini art\u0131r\u0131rken, pazar beklentilerinin gerisinde kalmalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n H\u0131zl\u0131Teslimat A.\u015e., bu sorunlar\u0131 a\u015fmak i\u00e7in Serverpod’a ge\u00e7i\u015f yapma karar\u0131 ald\u0131. Mevcut Node.js mikroservislerini yava\u015f yava\u015f Serverpod tabanl\u0131 Dart mikroservislerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fcler. Bu ge\u00e7i\u015fin en b\u00fcy\u00fck faydas\u0131, art\u0131k t\u00fcm geli\u015ftirici ekibinin Dart dilini konu\u015fmas\u0131 ve Serverpod’un tip g\u00fcvenli kod \u00fcretiminden faydalanmas\u0131 oldu. Sonu\u00e7 olarak:<\/p>\n Bu vaka analizi, tam y\u0131\u011f\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle Serverpod gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ara\u00e7la birle\u015fti\u011finde, startup’lar i\u00e7in nas\u0131l bir d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc g\u00fc\u00e7 olabilece\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermektedir. Geli\u015ftirme maliyetlerini d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrken, \u00fcr\u00fcn kalitesini ve h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in full-stack d\u00fc\u015f\u00fcnmek, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz mobil pazar\u0131nda rekabet avantaj\u0131 sa\u011flaman\u0131n anahtar\u0131d\u0131r.<\/p>\n Serverpod, modern uygulamalar\u0131n gerektirdi\u011fi performans, \u00f6l\u00e7eklenebilirlik ve geli\u015ftirici verimlili\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in \u00f6zenle tasarlanm\u0131\u015f katmanl\u0131 bir mimariye sahiptir. Bu mimarinin temelinde, Dart dilinin g\u00fcc\u00fc ve otomatik kod \u00fcretimi yatar. Bir Serverpod uygulamas\u0131n\u0131n kalbinde \u00fc\u00e7 ana bile\u015fen bulunur: Serverpod CLI (Komut Sat\u0131r\u0131 Aray\u00fcz\u00fc), Server (Sunucu), Client (\u0130stemci) ve Veritaban\u0131.<\/p>\n 1. Serverpod CLI: Geli\u015ftiricinin En \u0130yi Dostu<\/strong> 2. Server (Sunucu): \u0130\u015f Mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve Veri Y\u00f6netiminin Merkezi<\/strong> 3. Client (\u0130stemci): Tip G\u00fcvenli \u0130leti\u015fim K\u00f6pr\u00fcs\u00fc<\/strong> 4. Veritaban\u0131: PostgreSQL ile G\u00fc\u00e7l\u00fc Entegrasyon<\/strong> Mimari G\u00f6rseli (Zihinsel Canland\u0131rma):<\/strong> Bu ak\u0131\u015f, t\u00fcm katmanlar aras\u0131nda Dart dilinin ve tip g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 tutarl\u0131l\u0131k sayesinde sorunsuz ve verimli bir deneyim sunar. Geli\u015ftiriciler, uygulaman\u0131n tamam\u0131na hakim olabilir ve karma\u015f\u0131k entegrasyon sorunlar\u0131yla u\u011fra\u015fmak yerine \u00fcr\u00fcn \u00f6zelliklerine odaklanabilirler. Bu da Serverpod’u modern tam y\u0131\u011f\u0131n mobil geli\u015ftirme i\u00e7in vazge\u00e7ilmez bir ara\u00e7 haline getirir.<\/p>\n Serverpod d\u00fcnyas\u0131na ad\u0131m atmak olduk\u00e7a basittir. \u0130htiyac\u0131n\u0131z olan tek \u015fey Dart SDK ve PostgreSQL veritaban\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmak i\u00e7in Docker. Ad\u0131m ad\u0131m, Serverpod projesi olu\u015fturmay\u0131 ve ilk basit API u\u00e7 noktan\u0131z\u0131 (endpoint) nas\u0131l geli\u015ftirece\u011finizi g\u00f6relim.<\/p>\n <\/code>\n <\/li>\n<\/ul>\n \u015eimdi yeni bir Serverpod projesi olu\u015ftural\u0131m. Bu komut, size <\/code><\/p>\n Proje olu\u015fturulduktan sonra, Serverpod CLI size otomatik olarak bir veritaban\u0131 kurulumu da \u00f6nerecektir. Bu ad\u0131mlar\u0131 takip ederek PostgreSQL konteynerini ba\u015flat\u0131n:<\/p>\n <\/code><\/p>\n Bu komut, Serverpod sunucusunun kullanaca\u011f\u0131 PostgreSQL veritaban\u0131n\u0131 bir Docker konteyneri i\u00e7inde ba\u015flat\u0131r ve arka planda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. \u015eimdi basit bir API u\u00e7 noktas\u0131 olu\u015ftural\u0131m. Bu u\u00e7 nokta, sunucuya g\u00f6nderilen bir isimle birlikte bir \"Merhaba\" mesaj\u0131 d\u00f6nd\u00fcrecektir. <\/code><\/p>\n Bu kod blo\u011fu, Endpoint'i tan\u0131mlad\u0131ktan sonra, Serverpod'un istemci ve sunucu taraf\u0131ndaki ilgili kodlar\u0131 otomatik olarak olu\u015fturmas\u0131n\u0131 sa\u011flamal\u0131s\u0131n\u0131z. Projenizin ana dizinine ( <\/code><\/p>\n Bu komut, Art\u0131k sunucuyu ba\u015flatmaya haz\u0131rs\u0131n\u0131z. <\/code><\/p>\n Sunucu ba\u015far\u0131yla ba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda konsolda \"Serverpod is up and running\" benzeri bir mesaj g\u00f6rmelisiniz. Sunucunuz genellikle 8080 portunda \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r. Taray\u0131c\u0131n\u0131zda \u015eimdilik, basit bir Flutter uygulamas\u0131ndan bu endpoint'i nas\u0131l \u00e7a\u011f\u0131raca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6zetleyelim. <\/code><\/p>\n G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi, Teorik bilgileri peki\u015ftirmek i\u00e7in, Serverpod kullanarak basit bir To-Do (Yap\u0131lacaklar) uygulamas\u0131 geli\u015ftirelim. Bu senaryo, veri modelleri tan\u0131mlama, CRUD (Create, Read, Update, Delete) operasyonlar\u0131 i\u00e7in u\u00e7 noktalar olu\u015fturma ve veritaban\u0131 etkile\u015fimini g\u00f6rmemize yard\u0131mc\u0131 olacak.<\/p>\n \u0130lk ad\u0131m, bir <\/code><\/p>\n Bu dosya, Model dosyas\u0131n\u0131 olu\u015fturduktan sonra, Serverpod CLI'n\u0131n bu modeli hem sunucu hem de istemci koduna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi ve veritaban\u0131 \u015femas\u0131n\u0131 g\u00fcncellemesi gerekir. Projenizin ana dizinine ( <\/code><\/p>\n \u015eimdi CRUD operasyonlar\u0131 i\u00e7in u\u00e7 noktalar\u0131m\u0131z\u0131 tan\u0131mlayal\u0131m. <\/code><\/p>\n Yukar\u0131daki kodda d\u00f6rt farkl\u0131 metod tan\u0131mlad\u0131k:<\/p>\n Dikkat ederseniz, veritaban\u0131 i\u015flemlerini do\u011frudan Yeni u\u00e7 noktalar\u0131 ve modeli ekledi\u011fimiz i\u00e7in tekrar <\/code><\/p>\n Son olarak, sunucuyu tekrar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131n:<\/p>\n <\/code><\/p>\n Art\u0131k Serverpod sunucunuz hem Bu basit To-Do uygulamas\u0131 senaryosu, Serverpod ile temel bir backend uygulamas\u0131n\u0131n nas\u0131l h\u0131zl\u0131ca geli\u015ftirilebilece\u011fini g\u00f6stermektedir. Model tan\u0131mlamadan, veritaban\u0131 entegrasyonuna ve API u\u00e7 noktalar\u0131 olu\u015fturmaya kadar t\u00fcm s\u00fcre\u00e7, Dart dilinin ve Serverpod'un tip g\u00fcvenli yap\u0131s\u0131n\u0131n sundu\u011fu avantajlarla basitle\u015ftirilmi\u015ftir. Bir sonraki ad\u0131m, Flutter uygulaman\u0131zda bu u\u00e7 noktalar\u0131 kullanarak ger\u00e7ek bir kullan\u0131c\u0131 aray\u00fcz\u00fc olu\u015fturmak olacakt\u0131r, ancak bu, serinin sonraki makalelerinin konusu olacakt\u0131r.<\/p>\n Serverpod, varsay\u0131lan olarak bile y\u00fcksek performans sunsa da, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli uygulamalar i\u00e7in veya \u00f6zel ihtiya\u00e7lar do\u011frultusunda baz\u0131 ileri d\u00fczey optimizasyonlar ve en iyi uygulamalar mevcuttur. Bu ipu\u00e7lar\u0131, uygulaman\u0131z\u0131n daha h\u0131zl\u0131, daha g\u00fcvenilir ve daha \u00f6l\u00e7eklenebilir olmas\u0131n\u0131 sa\u011flaman\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n Veritaban\u0131 eri\u015fimleri genellikle uygulaman\u0131z\u0131n en yava\u015f operasyonlar\u0131ndan biridir. S\u0131k eri\u015filen, nadiren de\u011fi\u015fen verileri \u00f6nbelle\u011fe almak, performans\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rabilir. Serverpod, dahili bir \u00f6nbellekleme mekanizmas\u0131 sunar:<\/p>\n <\/code><\/p>\n Bu \u00f6rnekte, PostgreSQL veritaban\u0131n\u0131zda do\u011fru indeksleri kullanmak, sorgular\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. Serverpod model tan\u0131mlamalar\u0131n\u0131zda indeksleri belirtebilirsiniz. \u00d6rne\u011fin, bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n e-posta adresine g\u00f6re sorgulama yap\u0131yorsan\u0131z, e-posta alan\u0131na bir indeks eklemek performans\u0131 art\u0131r\u0131r. <\/code><\/p>\n Bu tan\u0131m sonras\u0131 Uygulaman\u0131z\u0131n g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak esast\u0131r. Serverpod, yerle\u015fik JWT (JSON Web Token) tabanl\u0131 kimlik do\u011frulama mekanizmas\u0131 sunar. Kullan\u0131c\u0131 y\u00f6netimi (kay\u0131t, giri\u015f, \u015fifre s\u0131f\u0131rlama) i\u00e7in haz\u0131r u\u00e7 noktalar kullanabilir veya kendi \u00f6zel kimlik do\u011frulama ak\u0131\u015f\u0131n\u0131z\u0131 implemente edebilirsiniz. Her zaman hassas verileri \u015fifreleyin ve API eri\u015fimini uygun yetkilendirme kontrolleriyle s\u0131n\u0131rlay\u0131n. Serverpod'un session mekanizmas\u0131, istemci ile sunucu aras\u0131ndaki g\u00fcvenli ileti\u015fimi sa\u011flar.<\/p>\n Serverpod sunucular\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7eklendirmek i\u00e7in Docker ve Kubernetes gibi konteyner teknolojilerini kullanabilirsiniz. Serverpod, durumsuz (stateless) bir mimariye sahip oldu\u011fundan, y\u00fck artt\u0131\u011f\u0131nda kolayca birden fazla sunucu \u00f6rne\u011fini \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak \u00f6l\u00e7e\u011fi geni\u015fletebilirsiniz. Veritaban\u0131 i\u00e7in de PostgreSQL'in replikasyon ve k\u00fcmeleme \u00f6zelliklerinden faydalanabilirsiniz. Cloud ortam\u0131nda (AWS, Google Cloud, Azure) Serverpod uygulaman\u0131z\u0131 da\u011f\u0131tmak, genellikle Docker imajlar\u0131n\u0131 olu\u015fturup bir konteyner orkestrasyon servisine (EKS, GKE, AKS) g\u00f6ndermekle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Serverpod CLI'n\u0131n bu konuda da yard\u0131mc\u0131 komutlar\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n Her ne kadar Serverpod bir backend \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olsa da, mobil uyumlu ve duyarl\u0131 (responsive) bir kullan\u0131c\u0131 aray\u00fcz\u00fc geli\u015ftirmek i\u00e7in h\u0131zl\u0131 ve optimize edilmi\u015f veri ak\u0131\u015f\u0131 sa\u011flamak kritik \u00f6neme sahiptir. Serverpod, do\u011fru veri modelleri ve h\u0131zl\u0131 API yan\u0131t s\u00fcreleri ile Flutter uygulaman\u0131z\u0131n farkl\u0131 ekran boyutlar\u0131na ve cihazlara h\u0131zl\u0131ca adapte olabilmesi i\u00e7in gerekli temeli sunar. \u00d6rne\u011fin, bir mobil uygulama k\u00fc\u00e7\u00fck ekranlarda daha az detaya ihtiya\u00e7 duyarken, tablet veya web uygulamas\u0131 daha fazla bilgi g\u00f6sterebilir. Backend'den gelen veri, bu farkl\u0131 ihtiya\u00e7lara g\u00f6re filtrelenmeli veya formatlanmal\u0131d\u0131r. Serverpod, bu t\u00fcr \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015f veri yan\u0131tlar\u0131n\u0131 kolayca olu\u015fturman\u0131z\u0131 sa\u011flar. Duyarl\u0131 tasar\u0131m\u0131n HTML taraf\u0131ndaki basit bir \u00f6rne\u011fi \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n\n
Serverpod’un Kalbinde Neler Var? Mimariyi Anlamak<\/h2>\n
\n Serverpod CLI, Serverpod projelerini olu\u015fturmak, y\u00f6netmek ve derlemek i\u00e7in kullan\u0131lan birincil ara\u00e7t\u0131r. Yeni bir proje olu\u015fturmaktan, veritaban\u0131 modellerini g\u00fcncellemeye, kod \u00fcretmeye ve sunucuyu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmaya kadar bir\u00e7ok i\u015flemi bu aray\u00fcz \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirirsiniz. \u00d6rne\u011fin, projenizde bir de\u011fi\u015fiklik yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, serverpod generate<\/code> komutu ile hem sunucu hem de istemci taraf\u0131ndaki Dart kodlar\u0131n\u0131n otomatik olarak g\u00fcncellenmesini sa\u011flars\u0131n\u0131z. Bu, manuel senkronizasyon hatalar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131r ve geli\u015ftirme s\u00fcrecini son derece h\u0131zland\u0131r\u0131r.<\/p>\n
\n Serverpod sunucusu, Dart dilinde yaz\u0131l\u0131r ve uygulaman\u0131z\u0131n t\u00fcm backend i\u015f mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bu katman, istemciden gelen istekleri i\u015fler, veritaban\u0131yla etkile\u015fime girer, kimlik do\u011frulama, \u00f6nbellekleme ve di\u011fer t\u00fcm sunucu taraf\u0131 operasyonlar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirir. Serverpod sunucusu, geli\u015ftiricilerin API u\u00e7 noktalar\u0131n\u0131 (endpoints) kolayca tan\u0131mlamas\u0131na olanak tan\u0131r. Bu u\u00e7 noktalar, istemcilerin belirli i\u015flevleri \u00e7a\u011f\u0131rmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 metodlard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir user_endpoint.dart<\/code> dosyas\u0131nda createUser<\/code> veya getUser<\/code> gibi metodlar tan\u0131mlayabilirsiniz. Sunucu, bu metodlar\u0131 otomatik olarak HTTP veya WebSocket \u00fczerinden eri\u015filebilir hale getirir.<\/p>\n
\n Serverpod istemcisi, Serverpod sunucusu ile ileti\u015fim kurmak i\u00e7in kullan\u0131lan bir Dart k\u00fct\u00fcphanesidir. Bu istemci kodu, Serverpod CLI taraf\u0131ndan otomatik olarak olu\u015fturulur. Bu, Flutter uygulaman\u0131z\u0131n (veya herhangi bir Dart uygulamas\u0131n\u0131n) backend ile tamamen tip g\u00fcvenli bir \u015fekilde etkile\u015fim kurmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u0130stemci kodunda, sunucudaki u\u00e7 noktalar\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rmak i\u00e7in do\u011frudan Dart metodlar\u0131 bulunur. Bu sayede, JSON serile\u015ftirme\/deserile\u015ftirme veya HTTP iste\u011fi olu\u015fturma gibi manuel ve hata yapmaya a\u00e7\u0131k s\u00fcre\u00e7lerle u\u011fra\u015fmak zorunda kalmazs\u0131n\u0131z. \u0130stemci, arka planda t\u00fcm bu i\u015flemleri sizin i\u00e7in halleder ve size yaln\u0131zca sunucudaki metodlar\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rma kolayl\u0131\u011f\u0131 sunar.<\/p>\n
\n Serverpod, veri depolama i\u00e7in PostgreSQL veritaban\u0131n\u0131 kullan\u0131r. Projenizde tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z veri modelleri (\u00f6rne\u011fin, User<\/code>, Product<\/code>, Todo<\/code> gibi) Serverpod taraf\u0131ndan otomatik olarak PostgreSQL tablolar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Geli\u015ftiriciler, Dart kodlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bu veritaban\u0131 tablolar\u0131yla etkile\u015fime girer. Serverpod, veritaban\u0131 sorgular\u0131 i\u00e7in de tip g\u00fcvenli bir yakla\u015f\u0131m sunar. Bu, SQL enjeksiyonu gibi g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 azalt\u0131rken, veritaban\u0131 i\u015flemlerini Dart kodunuzun do\u011fal bir uzant\u0131s\u0131 gibi yazman\u0131z\u0131 sa\u011flar. Veritaban\u0131 g\u00f6\u00e7leri (migrations) de Serverpod CLI taraf\u0131ndan kolayca y\u00f6netilir, bu da veritaban\u0131 \u015femas\u0131ndaki de\u011fi\u015fikliklerin sorunsuz bir \u015fekilde uygulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.<\/p>\n
\n Bir Serverpod uygulamas\u0131n\u0131n mimarisini hayal ederken, \u015fu ak\u0131\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz:
\n 1. Flutter (veya Dart) \u0130stemci uygulamas\u0131, Serverpod taraf\u0131ndan otomatik olu\u015fturulan istemci k\u00fct\u00fcphanesini kullanarak bir iste\u011fi tetikler.
\n 2. Bu istek, g\u00fcvenli bir \u015fekilde Serverpod Sunucusuna ula\u015f\u0131r.
\n 3. Sunucu, ilgili API u\u00e7 noktas\u0131ndaki (endpoint) i\u015f mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131r.
\n 4. \u0130\u015f mant\u0131\u011f\u0131, gerekti\u011finde PostgreSQL veritaban\u0131ndan veri okur veya yazar.
\n 5. Sunucu, i\u015flenen verileri ve sonucu yine tip g\u00fcvenli bir \u015fekilde \u0130stemciye geri g\u00f6nderir.
\n 6. \u0130stemci, bu veriyi do\u011frudan Dart objeleri olarak al\u0131r ve uygulamas\u0131nda kullan\u0131r.\n <\/p>\nServerpod ile \u0130lk Ad\u0131mlar: Kurulum ve Basit Bir API Olu\u015fturma<\/h2>\n
\u00d6n Ko\u015fullar: Haz\u0131rl\u0131k S\u00fcreci<\/h3>\n
\n
\ndart pub global activate serverpod_cli\n<\/pre>\nYeni Bir Serverpod Projesi Olu\u015fturma<\/h3>\n
my_serverpod_project<\/code> ad\u0131nda \u00fc\u00e7 ayr\u0131 klas\u00f6r i\u00e7eren bir dizin yap\u0131s\u0131 olu\u015fturacakt\u0131r: my_serverpod_project_server<\/code>, my_serverpod_project_client<\/code> ve my_serverpod_project_flutter<\/code> (bir Flutter uygulamas\u0131 i\u00e7erir).<\/p>\n\nserverpod create my_serverpod_project\n<\/pre>\n\ncd my_serverpod_project\/my_serverpod_project_server\ndocker compose up --build --detach\n<\/pre>\n-detach<\/code> bayra\u011f\u0131, konteynerin arka planda \u00e7al\u0131\u015fmaya devam etmesini sa\u011flar.<\/p>\n\u0130lk U\u00e7 Noktan\u0131z\u0131 (Endpoint) Olu\u015fturma<\/h3>\n
my_serverpod_project_server\/lib\/src\/endpoints<\/code> klas\u00f6r\u00fcnde hello_endpoint.dart<\/code> ad\u0131nda yeni bir dosya olu\u015fturun ve i\u00e7ine a\u015fa\u011f\u0131daki kodu ekleyin:<\/p>\n\nimport 'package:serverpod\/serverpod.dart';\n\nclass HelloEndpoint extends Endpoint {\n \/\/\/ Bir isim al\u0131r ve \"Merhaba, [isim]!\" mesaj\u0131n\u0131 d\u00f6nd\u00fcr\u00fcr.\n FutureHelloEndpoint<\/code> ad\u0131nda yeni bir s\u0131n\u0131f tan\u0131mlar ve Endpoint<\/code> s\u0131n\u0131f\u0131ndan t\u00fcretir. \u0130\u00e7inde ise hello<\/code> ad\u0131nda asenkron bir metod bulunur. Bu metod, bir Session<\/code> nesnesi (Serverpod taraf\u0131ndan sa\u011flanan oturum bilgileri i\u00e7in) ve bir name<\/code> (String) parametresi al\u0131r ve geriye bir String d\u00f6nd\u00fcr\u00fcr. Olduk\u00e7a basit, de\u011fil mi?<\/p>\nServerpod Kodunu Otomatik Olu\u015fturma<\/h3>\n
my_serverpod_project<\/code>) geri d\u00f6n\u00fcn ve \u015fu komutu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131n:<\/p>\n\nserverpod generate\n<\/pre>\nmy_serverpod_project_client<\/code> ve my_serverpod_project_server<\/code> klas\u00f6rlerindeki generated<\/code> alt klas\u00f6rlerine gerekli Dart kodlar\u0131n\u0131 ekleyecektir. Bu otomatik olu\u015fturulan kodlar sayesinde, Flutter uygulaman\u0131z sunucuya tip g\u00fcvenli bir \u015fekilde ba\u011flanabilecektir.<\/p>\nServerpod Sunucusunu \u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma<\/h3>\n
my_serverpod_project_server<\/code> dizinine gidin ve sunucuyu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131n:<\/p>\n\ncd my_serverpod_project_server\ndart bin\/main.dart\n<\/pre>\nhttp:\/\/localhost:8080\/<\/code> adresine giderek Serverpod'un web paneline eri\u015febilirsiniz. Burada tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z API u\u00e7 noktalar\u0131n\u0131 (endpoints) g\u00f6rebilir ve hatta test edebilirsiniz.<\/p>\nFlutter \u0130stemcisinden Ba\u011flanma (K\u0131saca)<\/h3>\n
my_serverpod_project_flutter\/lib\/main.dart<\/code> dosyas\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, zaten Serverpod istemcisinin nas\u0131l ba\u015flat\u0131laca\u011f\u0131na dair \u00f6rnek bir kod g\u00f6receksiniz. Otomatik olarak olu\u015fturulan client<\/code> nesnesini kullanarak hello<\/code> endpoint'inizi \u015f\u00f6yle \u00e7a\u011f\u0131rabilirsiniz:<\/p>\n\nimport 'package:my_serverpod_project_client\/my_serverpod_project_client.dart';\nimport 'package:serverpod_flutter\/serverpod_flutter.dart';\n\n\/\/ \u0130stemci nesnesini global olarak veya StatefulWidget i\u00e7inde olu\u015fturun\nfinal client = Client(\n 'http:\/\/localhost:8080\/', \/\/ Sunucu adresiniz\n authenticationKeyManager: await ServerpodClient.create authenticationKeyManager(),\n)..connectivityMonitor = ServerpodConnectivityMonitor();\n\nFutureclient.hello.hello(name: '...')<\/code> \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131, Serverpod'un tip g\u00fcvenli yap\u0131s\u0131 sayesinde ne kadar sezgisel ve kolayd\u0131r. \u0130\u015fte bu, Serverpod ile tam y\u0131\u011f\u0131n geli\u015ftirmenin temelini olu\u015fturan g\u00fcc\u00fcd\u00fcr: ayn\u0131 dil, ayn\u0131 veri modelleri, otomatik kod \u00fcretimi ve sorunsuz entegrasyon. Bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde, Serverpod'u ger\u00e7ek bir uygulama senaryosunda, basit bir To-Do uygulamas\u0131 ile nas\u0131l kullanaca\u011f\u0131m\u0131za daha derinlemesine bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\nGer\u00e7ek D\u00fcnya Senaryosu: Bir To-Do Uygulamas\u0131 ile Serverpod'u Deneyimlemek<\/h2>\n
1. To-Do Veri Modelini Tan\u0131mlama<\/h3>\n
Todo<\/code> \u00f6\u011fesinin nas\u0131l g\u00f6r\u00fcnece\u011fini tan\u0131mlamakt\u0131r. Serverpod'da veri modellerini YAML dosyalar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tan\u0131mlar\u0131z. my_serverpod_project_server\/lib\/src\/model<\/code> klas\u00f6r\u00fcnde todo.yaml<\/code> ad\u0131nda bir dosya olu\u015fturun ve i\u00e7ine a\u015fa\u011f\u0131daki i\u00e7eri\u011fi ekleyin:<\/p>\n\nclass: Todo\ntable: todo\nfields:\n description: String\n isDone: bool, default = false\n createdAt: DateTime\n<\/pre>\nTodo<\/code> ad\u0131nda bir s\u0131n\u0131f ve todo<\/code> ad\u0131nda bir veritaban\u0131 tablosu tan\u0131mlar. description<\/code> (yap\u0131lacak i\u015fin a\u00e7\u0131klamas\u0131), isDone<\/code> (tamamlan\u0131p tamamlanmad\u0131\u011f\u0131) ve createdAt<\/code> (olu\u015fturulma zaman\u0131) alanlar\u0131na sahiptir. isDone<\/code> i\u00e7in varsay\u0131lan de\u011fer false<\/code> olarak ayarlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n2. Modelleri Olu\u015fturma ve Veritaban\u0131 G\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc Uygulama<\/h3>\n
my_serverpod_project<\/code>) gidin ve \u015fu komutlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131n:<\/p>\n\nserverpod generate\nserverpod create-migrations\n<\/pre>\nserverpod generate<\/code> komutu, todo.dart<\/code> modelini ve ilgili client\/server kodlar\u0131n\u0131 olu\u015fturur. serverpod create-migrations<\/code> komutu ise todo<\/code> tablosunu olu\u015fturan veritaban\u0131 g\u00f6\u00e7 dosyas\u0131n\u0131 haz\u0131rlar. E\u011fer sunucunuz \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa kapat\u0131p tekrar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda (dart bin\/main.dart<\/code>), bu g\u00f6\u00e7 otomatik olarak uygulanacak ve PostgreSQL veritaban\u0131n\u0131zda todo<\/code> tablosu olu\u015fturulacakt\u0131r.<\/p>\n3. To-Do U\u00e7 Noktalar\u0131n\u0131 (Endpoints) Olu\u015fturma<\/h3>\n
my_serverpod_project_server\/lib\/src\/endpoints<\/code> klas\u00f6r\u00fcnde todo_endpoint.dart<\/code> ad\u0131nda bir dosya olu\u015fturun ve i\u00e7ine a\u015fa\u011f\u0131daki kodu ekleyin:<\/p>\n\nimport 'package:serverpod\/serverpod.dart';\nimport '..\/generated\/protocol.dart'; \/\/ Olu\u015fturulan modelleri i\u00e7e aktar\u0131yoruz\n\nclass TodoEndpoint extends Endpoint {\n \/\/\/ Yeni bir yap\u0131lacaklar \u00f6\u011fesi ekler.\n Future\n
createTodo<\/code>: Yeni bir Todo<\/code> nesnesi al\u0131r ve veritaban\u0131na ekler. Eklenen Todo<\/code> nesnesini d\u00f6nd\u00fcr\u00fcr.<\/li>\ngetTodos<\/code>: T\u00fcm Todo<\/code> \u00f6\u011felerini veritaban\u0131ndan \u00e7eker ve bir liste olarak d\u00f6nd\u00fcr\u00fcr.<\/li>\nupdateTodo<\/code>: Mevcut bir Todo<\/code> nesnesini (genellikle ID'si ile) al\u0131r ve veritaban\u0131nda g\u00fcnceller.<\/li>\ndeleteTodo<\/code>: Belirli bir id<\/code>'ye sahip Todo<\/code> \u00f6\u011fesini veritaban\u0131ndan siler. Silme i\u015flemi ba\u015far\u0131l\u0131 olursa true<\/code>, aksi halde false<\/code> d\u00f6nd\u00fcr\u00fcr.<\/li>\n<\/ul>\nTodo.db.insertRow<\/code>, Todo.db.find<\/code>, Todo.db.updateRow<\/code>, Todo.db.delete<\/code> gibi tip g\u00fcvenli metodlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yap\u0131yoruz. Bu, Serverpod'un ORM benzeri yap\u0131s\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir ve SQL sorgular\u0131 yazma ihtiyac\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131r.<\/p>\n4. Tekrar Kod Olu\u015fturma ve Sunucuyu \u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma<\/h3>\n
serverpod generate<\/code> komutunu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmal\u0131y\u0131z:<\/p>\n\nserverpod generate\n<\/pre>\n\ncd my_serverpod_project_server\ndart bin\/main.dart\n<\/pre>\nhello_endpoint<\/code> hem de todo_endpoint<\/code> ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131r durumda. Taray\u0131c\u0131n\u0131zdan http:\/\/localhost:8080\/<\/code> adresine giderek yeni u\u00e7 noktalar\u0131n\u0131z\u0131 test edebilirsiniz. \u00d6rne\u011fin, \"createTodo\" metoduna bir JSON g\u00f6vdesi ({\"description\": \"Serverpod'u \u00f6\u011fren\", \"isDone\": false}<\/code>) g\u00f6ndererek yeni bir yap\u0131lacak \u00f6\u011fesi ekleyebilir ve ard\u0131ndan \"getTodos\" metodunu \u00e7a\u011f\u0131rarak ekledi\u011finiz \u00f6\u011feyi listeleyebilirsiniz.<\/p>\nPerformans\u0131 Maksimize Etmek: Serverpod ile \u0130leri D\u00fczey \u0130pu\u00e7lar\u0131<\/h2>\n
1. \u00d6nbellekleme (Caching) Stratejileri<\/h3>\n
\nimport 'package:serverpod\/serverpod.dart';\nimport '..\/generated\/protocol.dart';\n\nclass ProductEndpoint extends Endpoint {\n \/\/\/ T\u00fcm \u00fcr\u00fcnleri \u00f6nbellekten getirir veya veritaban\u0131ndan \u00e7eker.\n Futuresession.caches.session<\/code> kullanarak oturuma \u00f6zel bir \u00f6nbellek kullan\u0131yoruz. Uygulama genelinde payla\u015f\u0131lan veriler i\u00e7in session.caches.global<\/code> kullanabilirsiniz. \u00d6nbelle\u011fin \u00f6mr\u00fcn\u00fc (lifetime<\/code>) uygulaman\u0131z\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re ayarlay\u0131n. Uzman \u0130pucu: \u00d6nbellekleme, okuma yo\u011fun uygulamalar i\u00e7in harikad\u0131r. Ancak yazma i\u015flemleri s\u0131k oldu\u011funda \u00f6nbelle\u011fi do\u011fru bir \u015fekilde ge\u00e7ersiz k\u0131lmak \u00f6nemlidir.<\/p>\nWHERE<\/code> ve ORDER BY<\/code> c\u00fcmlelerinde s\u0131k\u00e7a kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131z alanlara indeks eklemek, sorgu s\u00fcrelerini dramatik \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcrebilir.<\/div>\n2. Veritaban\u0131 \u0130ndeksleme<\/h3>\n
user.yaml<\/code> modelinde \u015f\u00f6yle bir tan\u0131m yapabilirsiniz:<\/p>\n\nclass: User\ntable: user\nfields:\n email: String\n username: String\nindexes:\n user_email_idx:\n fields: email\n unique: true\n user_username_idx:\n fields: username\n unique: true\n <\/pre>\nserverpod create-migrations<\/code> ve sunucuyu yeniden ba\u015flatarak indeksleri uygulayabilirsiniz.<\/p>\n3. G\u00fcvenlik ve Kimlik Do\u011frulama<\/h3>\n
4. \u00d6l\u00e7eklenebilirlik ve Da\u011f\u0131t\u0131m (Deployment)<\/h3>\n
5. Mobil Uyumlu HTML ve Duyarl\u0131 Tasar\u0131m \u0130\u00e7in Veri Haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131<\/h3>\n
\n